Spoorlijn Hilversum-Utrecht 150 jaar – deel 2

Ooit had Maartensdijk een bruisend spoorleven

door Henk van de Bunt

De eerste spoorlijn in de gemeente Maartensdijk werd aangelegd door de NCS (Nederlandse Centrale Spoorwegmaatschappij). De trein ging vanuit Utrecht langs Blauwkapel, Groenekan en Bilthoven richting Amersfoort. Eigenaren van terreinen in Blauwkapel en Groenekan moesten veel grond afstaan. Dat gaf soms problemen. Het overleg tussen de gemeenteraad, de staat en de NCS ging dan ook wat stug. Desondanks is de lijn in 1863 feestelijk geopend. Personenvervoer met de trein werd belangrijk.

De tweede spoorlijn werd aangelegd door de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij. Deze N.V. was ook de bouwer van de eerste in Nederland geopende spoorweg tussen Amsterdam en Haarlem (in 1839). Ruim 30 jaar later begon de H.IJ.S.M. met de bouw van de lijn Hilversum - Utrecht. De lijn werd in 1874 in gebruik genomen. Het spoor werd nog hetzelfde jaar verdubbeld. De gemeenteraad van Maartensdijk diende in 1883 een verzoek in om haltes te maken tussen Hilversum en de Maliebaan in Utrecht. Die kwamen er twee jaar later. Hollandsche Rading, Maartensdijk, de Nieuwe Wetering, Groenekan, Blauwkapel en de Biltstraat kregen een halte.

Bronnen
De 150^ste verjaardag van deze spoorlijn is aanleiding om in woord en beeld aandacht hier aan te willen schenken. We doen dat o.a. aan de hand van een verhaal in het Utrechts Nieuwsblad van Helma van den Berg op 18-09-1997 en een artikel van 15 september 1999 van dorpshistoricus Koos Kolenbrander (Kiek).

Monster
Helma van den Berg: ‘De komst van het ‘zwarte monster’ van de Nederlandsche Centraal Spoorweg Maatschappij (NCS) en de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (HIJSM) ging destijds in Maartensdijk niet zonder slag of stoot. Grondeigenaren in Blauwkapel en oostelijk Groenekan stonden niet te trappelen om hiervoor de vele benodigde roeden af te staan. Toenmalig burgemeester Eijck tot Zuijlichem schreef zijn vingers blauw om een fatsoenlijke afrastering voor vee en mens af te dwingen. En veehouders klaagden dat hun land en boerderijen door de beide spoorlijnen doorsneden werden. Zo meldde Jannigje van Ooijen - in Maartensdijk beter bekend als weduwe Floor - tijdens een hoorzitting op het gemeentehuis dat ‘haar hofstede, die een der beste en schoonste van deze gemeente is, op de meest nadelige wijze in twee- en wordt gedeeld.’ Voor het spoor moesten dan ook huizen worden afgebroken, hooibergen verplaatst, sloten hergraven en gedempt en weilanden werden in mootjes gehakt of onteigend. ‘s Avonds een ommetje maken langs de Wetering had ineens gevaarlijke kanten. Want sinds de komst van de trein kwam het voor, dat personen door duisternis en valsch licht misleid, tussen de rails door in de Wetering storten, wat tot nu toe met een nat pak en den schrik voor den betrokkenen afliep’.

Luxe
Desalniettemin kreeg Maartensdijk zestig jaar lang nu de ongekende luxe van zeven spoorwegstations in de zomer van 1874 als eerste in Maartensdijk-dorp. Nadien kwamen er ook haltes bij Hollandsche Rading, Nieuwe Wetering, Groenekan-Oost en Groenekan-West en twee in Blauwkapel; ook Maartensdijkers profiteerden van de trein met eerste, tweede en derde klas coupés en het goederenvervoer. Daarvoor werd naast het stationsgebouw bij de overgang aan de Dorpsweg, destijds nog te bereiken via een houten brug, een stenenloods met laadperron gebouwd.

Helma van den Berg vervolgt: ‘Maar het stationsgebouw beviel de burgervader niet. Hij schreef in 1883 naar de H.IJ.S.M.: ‘Ik geloof dat langs de gehele lijn van de maatschappij - ja ik zou haast zeggen in het gehele land - geen station gevonden wordt, dat zo slecht is ingericht’. Zoals hij ook kritiek had op de manier waarop de eerste stationschef Muus Schellinger mensen hielp met in- en uitstappen. Zo verzocht de burgemeester de spoorwegen ‘meer geduld te betrachten, vooral wat betreft de passagiers die van de derde klasse gebruik maken’.

Maquette
Van den Berg: ‘Peter Wilbrink (toen 75 jr.) en zoon van stationschef Petrus Marinus Wilbrink, die in 1949 als laatste de deur van het stationnetje sloot, heeft andere herinneringen aan het Maartensdijkse spoorleven. Volgens hem is het stationsmodel van Artitec Maquettebouw in Amsterdam, waarvan er tot dusver maar twee zijn uitgebracht, een goed lijkend kopie. Het station stond pal aan het spoor. Rechts was de entree naar de eersteklas-wachtkamer met houten banken en een grote kolenkachel. De drie deuren onder het naambord Maartensdijk voerden naar het kantoor waar ook de handels voor de toen nog handbediende seinen bediend werden. De derde deur was die van de wachtkamer, die iets eenvoudiger was dan de eerste en via de vierde deur kwam je in de bagageruimte waarin ook de baskule-weegschaal en een langvormige houten kruiwagen voor de koffers stond. Helemaal rechts had je dan de retirade met doos en urinoir.

Na de sluiting van de Maartensdijkse stations werd het stationsgebouw bij de Dorpsweg door diverse mensen als woonhuis gebruikt. Na de sloop in 1963 herinnert mu alleen het stationswachterswoonhuis, dat bijna een eeuw schuin achter het station heeft gestaan nog aan het bruisende spoorleven van destijds.

Na alle eerste protesten bleek de trein op den duur onmisbaar. In het jaar 1893 vertrokken al 18.659 reizigers uit Maartensdijk met de stoomtrein. Er stond een stationsgebouw, een opslagloods voor goederen en een baanwachtershuisje. Het station Maartensdijk was er dus niet alleen voor personen vervoer. Er werkten minstens 22 mensen bij deze halte.

Stations model van Artitec Maquettebouw. (van artitecshop.com) 

Gezicht op het N.S.-station Maartensdijk. (foto (1920-1930) uit Utrecht Archief) 

Station Maartensdijk in 1959. (uit de digitale verzameling van Rienk Miedema)

De spoorwegwoning in Maartensdijk werd in 1910 gebouwd voor de H.IJ.S.M. Het huis is een gemeentelijk monument. (bron www.usine-utrecht.nl).