Herdenkingsbijeenkomst Fort De Bilt druk bezocht

door Rob Klaassen

Zaterdagavond 2 mei vond voor de 81e keer de jaarlijkse herdenkingsbijeenkomst plaats op Fort De Bilt. De sobere plechtigheid trekt ieder jaar veel bezoekers. Op deze historische plek werden tijdens de Tweede Wereldoorlog 140 verzetsstrijders geëxecuteerd. Het landelijke thema dit jaar, ‘de geschiedenis leren begrijpen’, kreeg volgens voorzitter Arjan Stuij een noodzakelijke aanvulling: ‘en hieruit lering trekken’.

Tot de sprekers behoorden burgemeester Maarten Haverkamp van de gemeente De Bilt en auteur Eleonore Josefsson-d’Arnault. Zij is familie van Hein Bijleveld, een verzetsman die in 1944 op dertigjarige leeftijd op Fort De Bilt werd gefusilleerd. Leerlingen van de Daltonschool in Rijnsweerd, die het monument heeft geadopteerd, droegen zoals elk jaar gedichten voor.

Vergelding en willekeur

In zijn toespraak ging burgemeester Haverkamp in op de impact van oorlogservaringen en de rol van toeval en vergelding. Hij vertelde hoe hij als scholier diep werd geraakt door het verhaal van Bill Minco, een Joodse overlevende van de oorlog. Minco was lid van verzetsgroep De Geuzen en belandde na arrestatie in verschillende Duitse gevangenissen. Toen De Geuzen in 1941 werden opgerold, werden 15 van de 18 leden geëxecuteerd op de Waalsdorpervlakte. Minco ontkwam aan executie omdat hij minderjarig was, maar in zijn plaats werden anderen gedood, onder wie Februaristakers. Ook familieleden van verzetsmensen werden opgepakt en gedeporteerd. Het onderstreept volgens Haverkamp de harde realiteit van de bezetting: keuzes hadden vaak fatale gevolgen, ook voor onschuldigen.

De prijs van verzet

Op Fort De Bilt zelf werden 140 mannen en vrouwen geëxecuteerd omdat zij zich verzetten tegen de bezetter. Zij waren zich bewust van de risico’s, niet alleen voor henzelf maar ook voor hun naasten. De afweging om in verzet te komen was vaak onmenselijk zwaar: geweld tegen de bezetter leidde vrijwel zeker tot represailles. Toch kozen zij ervoor te handelen. Hun inzet droeg bij aan de uiteindelijke bevrijding van Nederland. Tegelijkertijd bleef de oorlog voor veel verzetsmensen ook na 1945 doorwerken, in de vorm van schuldvragen en herinneringen aan onmogelijke keuzes. De vrijheid die jaarlijks op 5 mei wordt gevierd, kreeg zo een hoge prijs.

De jas van Hein

Auteur Eleonore Josefsson-d’Arnault bracht een persoonlijk verhaal dat de geschiedenis tastbaar maakte. Voor haar onderzoek dook zij in archieven en familiegeschiedenissen om het leven van haar familielid Hein Bijleveld te reconstrueren. Bijleveld werd in Suriname geboren en verhuisde als kind met zijn ouders naar Nederland. Hij groeide op in Utrecht, waar zijn moeder hem grotendeels alleen opvoedde. Als volwassene werkte hij als metaalbewerker in een fabriek op landgoed Beerschoten.

In november 1944 werd er bij zijn woning aangeklopt. Twee mannen in uniform - Nederlanders - doorzochten het huis en vonden explosieven die Bijleveld had verstopt. Hij werd samen met zijn moeder en een kostganger gearresteerd. Zijn moeder werd hardhandig verhoord, maar wist van niets. Na enkele dagen mochten zij en de kostganger naar huis terugkeren; Hein niet. Vijf dagen na zijn arrestatie werd hij overgebracht naar Fort De Bilt, destijds een beruchte executieplaats. Daar werd hij gefusilleerd. Josefsson-d’Arnault vertelde hoe zijn moeder later zijn jas terugkreeg, met een kogelgat in de rug. Zij droeg die jas nog jarenlang - een tastbare herinnering aan haar zoon.

Keuzes in oorlogstijd

Volgens Josefsson-d’Arnault laat het verhaal van Bijleveld zien hoe complex de werkelijkheid tijdens de bezetting was. Na de meidagen van 1940 kregen gewone Nederlanders te maken met uitzonderlijke omstandigheden: angst, onzekerheid en morele dilemma’s bepaalden het dagelijks leven. Collaboratie en verzet lagen soms dicht bij elkaar. Achteraf is het gemakkelijk om te zeggen welke keuzes juist of fout waren, stelde zij. In werkelijkheid ging het vaak om overleven - voor jezelf en je familie. Opvallend is dat de mannen die Bijleveld arresteerden en mishandelden geen Duits spraken, maar Nederlands. Dat onderstreept dat niet alleen de bezetter, maar ook landgenoten betrokken waren bij vervolging en geweld. De centrale vraag die volgens de auteur blijft hangen: wat zou je zelf doen in zo’n situatie? Wanneer de samenleving ontspoort en gevaar van alle kanten dreigt, is handelen zelden eenvoudig. Verzet brengt mensen in omstandigheden waarop zij geen grip hebben.

Blijvende betekenis

De verhalen die tijdens de herdenking werden gedeeld, maken duidelijk waarom herdenken belangrijk blijft. Ze herinneren aan de offers die zijn gebracht en aan de morele dilemma’s van toen. Tegelijkertijd roepen ze op tot reflectie in het heden.

De bijeenkomst op Fort De Bilt verbindt verleden en heden op indringende wijze. De 140 mensen die hier werden geëxecuteerd, staan symbool voor velen die hun leven gaven voor vrijheid. Die vrijheid is vandaag vanzelfsprekend, maar blijkt bij nadere beschouwing kwetsbaar.

Met de woorden van voorzitter Stuij in gedachten gaat het daarom niet alleen om het begrijpen van de geschiedenis, maar ook om de lessen die eruit getrokken kunnen worden. Juist in een tijd waarin vrijheid onder druk kan staan, blijft herdenken een moment van bezinning - en van verantwoordelijkheid.