Spoorlijn Hilversum-Utrecht 150 jaar - deel 3

Ook de sfinx staat er nog

door Henk van de Bunt

De 150^ste verjaardag van deze spoorlijn is aanleiding om in woord en beeld aandacht hieraan te willen schenken. We doen dat ook dit keer aan de hand van een verhaal in het Utrechts Nieuwsblad van Helma van den Berg en we stappen denkbeeldig hiervoor uit in Maartensdijk en gaan even op bezoek bij het uit 1901 stammende spoorwachtershuis. 

Dat het markante spoorwachtershuis bij het verdwenen treinstation aan de Dorpsweg in Maartensdijk er nog steeds staat is te danken aan het destijds Utrechtse echtpaar Stefan de Ridder en Marlys Schild, die het pand in het voorjaar van 1998 van de NS kochten. Ook de sfinx, het kunstwerk dat al vanaf begin zestiger jaren onder de vier monumentale kastanjebomen aan de Dorpsweg staat, bleef gespaard. In 2009 kochten Martijn en Sannie van de Ridder het pand en toebehoren en wonen er (dus) nu zo’n 15 jaar.

Monument
In het artikel in het Utrechts Nieuwsblad van zaterdag 13 juni 1998 vertelt Helma van den Berg: ‘Stefan de Ridder en Marlys Schild wilden het pand met omliggende grond van de Nederlandse Spoorwegen kopen en in oude glorie herstellen. Reden voor de gemeente Maartensdijk het pand op de gemeentelijk monumentenlijst te (willen) plaatsen’. Marlys Schild vertelde toen ‘hier nog elke dag nieuwe juweeltjes’ te vinden. Dit huis stamt volgens de bouwtekening uit 1910 en veel van toen is bewaard gebleven’.

Bewoners
De vroegere dorpsarts Steijling kon in zijn tijd visites per trein afleggen. Maartensdijk telde maar liefst zeven stations waaronder die aan het begin van de Dorpsweg, op steenworp afstand van het gemeentehuis. In 1949 werd dit station na 75 jaar gesloten en door verschillende mensen als woonhuis gebruikt. Na de sloop in 1963 herinnerde alleen het stationswachtershuis, schuin achter het vroegere station, nog aan het bruisende spoorleven van destijds. In het pandje woonden verschillende Maartensdijkse stationschefs met hun gezinnen. De laatste vijftig jaar verhuurde de NS het ook aan andere inwoners; waaronder ruim 30 jaar aan het echtpaar Laven. Hun zoon bouwde - op het idee gebracht door een rondreis in ‘Egypte - in de voortuin een drie meter hoge en kleurig beschilderde gipsen sfinx’.

Musicus
Oorspronkelijk liet NS toe weten dat het huis afgebroken zou worden wanneer de bewoners vertrokken, want restauratie van het pand zou te kostbaar zijn. Later veranderde de NS van mening, ze wilden het pand nu wel verkopen. In het artikel wordt verteld dat Stefan de Ridder, werkzaam bij de NS, hier als eerste van hoorde en er onmiddellijk op af ging: ‘Dit huis is het voor ons helemaal. Wij woonden in een flatje in Overvecht, maar dat is voor mij als musicus verre van ideaal. Hier heeft niemand er last van als ik speel of samen met de groep repeteer’.

Egypte
Leen Laven was (de zoon van) een van de bewoners, die het wachtershuis heeft gekend; hij creëerde begin zestiger jaren, geïnspireerd door een rondreis in Egypte, een drie meter hoge gipsen sfinx, die heden ten dage nog steeds als Maartensdijkse wachter fungeert. Een sfinx is een mythologisch of mythisch wezen, dat voorkomt in verschillende culturen, meestal samengesteld uit een gedeelte mens (hoofd) en een gedeelte dier (lichaam), soms ook uit twee dierlijke delen. De waarde van ‘dé sfinx’ werd aanvankelijk minder hoog ingeschat. In het artikel van juni 1998 vertelt Marlys Schild: ’Eerst dachten we: Wat moéten we daar mee. Maar later vonden we dat de sfinx bij ons huis hoort. Al was het alleen maar om te voorkomen dat mensen steeds aanbellen, want de sfinx staat hier in alle puzzeltochten’.

Folly
Een folly of follie is een niet-conventioneel gebouw of bouwwerk, dat ongeschikt is voor huisvesting of andere functies en uitsluitend een decoratief, kunstzinnig of ludiek doel dient. De term folly is overgenomen uit het Engels waar het dwaasheid betekent. In Nederland wordt soms de term vermaaksarchitectuur gehanteerd, waar men ook andere zaken onder schaart zoals menagerieën en dierentuinen. 

Zelf de Digitale Bibliotheek van de Nederlandse letteren heeft het over het beeld (sfinx): ‘Nabij de kruising van de Maartensdijkse Dorpsweg met de spoorweg bevindt zich een uit 1960-’65 stammende ‘folly’ in de vorm van een kleurig beschilderde sfinx. 

In het Utrechts Archief wordt de folly ‘De Sfinx’(ca. 1962 onder nummer 842186) gedacht te staan in de tuin van buitenplaats Persijn (Achterweteringseweg 10 te Maartensdijk). Han van Gessel recenseert in De Volkskrant in 1994 in een artikel: ‘De provincie Utrecht is rijk aan speelse en fantasierijke bouwsels, die moeilijk te plaatsen zijn in het patroon van de reguliere architectuur’ en hij somt achter elkaar een twintigtal Utrechtse ‘follies’ op: ‘Daartoe behoren de piramide in Austerlitz, een oorspronkelijk door walvisbeenderen geschraagde duiventoren bij Huize Doorn, een ‘keienhuisje’ in het Blookerpark in Zeist, een uilentoren op het landgoed Lombok, een gipsen sfinx in Maartensdijk, een chaletachtig kinderhuisje bij paleis Soestdijk, een huis in Moorse stijl in Vreeland en een Romeinse brug op De Breul in Zeist.’

Een foto in het Utrechts archief van de sfinx; let v.w.b. de plaats op de spoorlijn en bogen.