Mensen zijn van nature geneigd om sociale eigenschappen toe te kennen aan dieren

Na een wandeling door het Noorderpark stak ik de straat over.

 
Op een paaltje bij het zwembad zat een pienter ogende kauw met een zwart verenkleed en een lichtgrijze nek, die me met een scheef kopje observeerde. “Hey cuty”, zei ik. Precies op dat moment rende er een schaars geklede hardloopster voorbij. Ze draaide haar hoofd, glimlachte en zei: ‘Oh, hoi!’ Ik schoot in de lach. Even overwoog ik haar na te roepen dat mijn begroeting niet voor haar bedoeld was, maar voor een vogel. Alleen voelde dat toch wat onaardig. Tegen de tijd dat ik een elegante uitleg had bedacht, was ze in de horizon verdwenen.

Wat horen dieren als we tegen ze praten?
Toch bleef het moment hangen. Huisdiereigenaren hoor ik regelmatig tegen hun dieren praten. Liefkozend, gefrustreerd, geruststellend. Veel dieren horen bij het gezin. Maar hoe zit het met dieren in het wild? Ben ik de enige die onderweg een kauw, brandgans of eekhoorn begroet? Vast niet. En belangrijker: hoe ervaren deze dieren dat eigenlijk? Schrikken ze ervan? Of herkennen sommige soorten misschien dat ik het goed bedoel? Die vraag liet me niet meer los en daarom zocht ik het uit.

Praten Groenekanners tegen dieren?
Allereerst wilde ik weten hoe Groenekanners eigenlijk met dieren omgaan. Daarom plaatste ik in de dorpsapp een eenvoudige poll met de vraag: ‘Praat jij tegen dieren?’ De meeste deelnemers bleken dat inderdaad te doen.

Van de 103 respondenten gaven er 68 (66 procent) aan dat ze praten tegen álle dieren: huis- en hobbydieren, vee én dieren in het wild. Nog eens 25 mensen (24 procent) praten uitsluitend tegen huis- en hobbydieren. Slechts 10 Groenekanners (10 procent) zeiden nooit tegen dieren te praten. Niemand gaf aan alléén tegen vee of alléén tegen in het wild levende dieren te spreken. Oké, ik heb alleen in het dorp al een hoop lotgenoten.

Menselijke behoefte
Dat mensen tegen dieren praten, blijkt allesbehalve vreemd gedrag. Volgens gedragswetenschappers zijn mensen van nature geneigd om sociale eigenschappen toe te kennen aan dieren. We zien intenties, emoties en persoonlijkheden, zelfs bij soorten waarmee we nauwelijks direct contact hebben. Een scheef kopje van een kauw voelt al snel als nieuwsgierigheid, een hond die zucht lijkt teleurgesteld en een koe die je aankijkt oogt bedachtzaam.

Door taal te gebruiken, behandelen we dieren als sociale wezens in plaats van als bewegend decor. Dat zegt iets over hoe wij dieren zien, maar misschien nog meer over onszelf. Ik wil dieren zelf ábsoluut niet zien als bewegend decor, maar dwing ik hun daarmee niet juist mijn menselijke behoefte aan contact op?

Hoe ervaren huisdieren onze stem?
Gelukkig heeft dat praten bij huisdieren daadwerkelijk effect. Onderzoekers spreken zelfs van ‘pet-directed speech‘: een speciale manier van praten die opvallend veel lijkt op babytaal: hogere toonhoogte, overdreven intonatie, korte zinnen en veel herhaling. Studies laten zien dat honden sterker reageren op deze stem dan op gewone spraak. Ze kijken langer naar mensen, reageren sneller en lijken aandachtiger te luisteren. 

Ook paarden zijn gevoeliger voor vriendelijke en melodieuze spraak: hun hartslag en aandacht veranderen merkbaar als mensen hen op een zachte toon toespreken. Deze huis- en hobbydieren begrijpen misschien niet precies wat we zeggen, maar wel hóe we het zeggen. Intonatie, ritme, volume, lichaamstaal en voorspelbaarheid spelen daarin een grote rol. Een hond leert niet alleen het woord ‘wandelen’, maar ook de vrolijke klank die eraan voorafgaat. Katten herkennen vaak feilloos de stem van hun eigenaar. En zelfs als ze daar demonstratief ongeïnteresseerd bij kijken voelt het voor hen vertrouwd.

Een signaal van veiligheid
In de veehouderij speelt communicatie tussen mens en dier misschien nog wel een grotere rol dan veel mensen denken. Koeien en andere landbouwdieren reageren aantoonbaar rustiger op kalme stemmen en voorspelbaar gedrag. Onderzoek naar melkvee laat zien dat vriendelijke aanrakingen en rustige spraak stress kunnen verminderen en de band tussen mens en dier verbeteren. Voor dieren die dagelijks afhankelijk zijn van menselijke verzorgers, wordt een stem al snel onderdeel van hun omgeving: een signaal van veiligheid, voedsel of routine.

Afstand als vorm van respect
Bij in het wild levende dieren ligt dat ingewikkelder. Daar is afstand meestal juist een vorm van respect. Veel dieren interpreteren menselijke aanwezigheid in eerste instantie als mogelijk gevaar. Logisch ook, want voor een merel, ree of kauw is voorzichtigheid noodzakelijk om te overleven. Een roodborstje dat ‘gezellig’ dicht in de buurt komt, is vaak niet nieuwsgierig of vriendelijk, maar verdedigt zijn territorium.

Toch betekent dat niet dat praten altijd bedreigend overkomt. Sommige stadsdieren raken gewend aan menselijke stemmen en leren onderscheid maken tussen agressie, neutraliteit en vertrouwdheid. Kauwen en andere kraaiachtigen staan bekend om hun intelligentie en hun vermogen menselijke gezichten te herkennen en te onthouden. Een kauw zal een rustige stem niet onmiddellijk vertalen als uiting van vriendschap, maar mogelijk wel als een signaal dat er geen gevaar dreigt.

Dierenvrienden
Met deze kennis zal ik steevast blijven praten met de dieren die ik tegenkom. Waarom zit dat toch zo ingebakken? Ik verwacht geen gesprekspartner. Het blijkt gewoonweg een menselijke reflex. We groeten wat leeft. Soms uit genegenheid, soms uit verwondering, soms gewoon omdat een kauw op een paaltje je aankijkt alsof hij iets van je verwacht. En misschien vind ik dát nog wel het mooiste aan mijn minionderzoek: al die met dieren pratende Groenekanners! Dorpsgenoten die dieren niet achteloos voorbijlopen, maar ze opmerken, aanspreken en een plek geven in hun belevingswereld. Dat vermogen tot verwondering mogen we best koesteren.

Waarom praten mensen tegen dieren? Tegen honden en katten is wellicht te begrijpen, maar geldt dat ook als we een kauw of een koe begroeten? Een misverstand met een hardloopster in het dorp bracht me op die vraag. Een verrassend inkijkje in hoe Groenekanners met dieren communiceren.