De oorlog dichtbij ineen digitale rondleiding

Het meisje met het rode haar

‘Toen de auto het hek uitreed schoten we, bijna tegelijk. Ik loste twee, Hugo drie schoten. Ze klikten dof. Wat Hugo dacht weet ik niet, maar een stem in mij zei: dat is voor de vermoorde boeren van de Oekraïne en Polen, en dat voor hun verkochte vrouwen en kinderen…! De auto gleed tussen ons door, maar zij maakte niet de zelfbewuste, welbestuurde bocht, die de chauffeur zonder twijfel had willen beschrijven als hij nog in leven geweest was. De wagen zwenkte scheef, stuurloos en willoos en botste toen tegen een boom. Hugo en ik bleven drie, vier seconden kijken. Er volgde geen beweging, geen geluid. Alleen de motor ronkte stompzinnig door. ’

Zo beschrijft Theun de Vries in zijn boek Het meisje met het rode haar  de aanslag die Hannie Schaft in 1943 pleegde op een collaborateur in Bilthoven. De man had geprofiteerd van de moorden op boeren in Polen en Oekraïne. Hannie ging inderdaad met haar vriend naar Bilthoven, maar wat er in werkelijkheid gebeurde, kunt u lezen in de rondleiding. 

Rondleiding in je luie stoel

Het Online Museum De Bilt is het eerste digitale museum van Nederland. In zeven jaar hebben de medewerkers meer dan 2000 bijdragen over de geschiedenis en het culturele erfgoed van onze woonkernen geschreven en op de website gezet. Veel posts hebben te maken met de Tweede Wereldoorlog en daaruit heeft het museum een tentoonstelling op het Internet gemaakt.

Deze digitale rondleiding leidt u langs fotomateriaal over de oorlog met toelichtende teksten. Een tip: net als in een gewoon museum hoeft u niet alles te lezen. Onder elke foto staat een bijschrift van een paar regels. Meestal is er ook een nadere toelichting onder het kopje ‘meer informatie’, die u kunt lezen als u meer wilt weten over het onderwerp. 

Dreiging en reactie

De rondleiding laat zien hoe men zich op de oorlog voorbereidde. Al ver voor 1940 kon iedereen zien dat autoritaire regimes in Europa de macht grepen. Ook in Nederland leidde ontevredenheid over de economische crisis en over de onmacht van de regering tot de opkomst van extreemrechtse partijen. Burgemeester Van der Voort van Zijp van Maartensdijk was een van de vooraanstaande leden van de Nationaal-Socialistische Beweging N.S.B., zoals u in de rondleiding kunt zien.

De Duitse inval in Polen in 1939 leidde tot mobilisatie in Nederland, waarbij ook troepen in de gemeente De Bilt werden gelegerd. Enkele burgers legden in hun tuinen schuilkelders aan.

Bij de aanval op Nederland activeerde de regering de Nieuwe Hollandse Waterlinie, waarbij grote stukken land onder water werden gezet. Boeren uit Westbroek en Achttienhoven werden met hun familie en hun koeien geëvacueerd naar dorpen in het westen van het land. 

Bezetters en bunkers

Bilthoven speelde een belangrijke rol in de oorlogsvoering. In 1943 besloot generaal Reinhard, de bevelhebber van het 88ste legerkorps en het hoofd van de kustverdediging, zijn hoofdkwartier naar Bilthoven te verplaatsen. Hij zelf woonde in villa De Bremhorst en afdelingen waren ondergebracht in verschillende gebouwen in de omgeving. Jagtlust werd gevorderd voor de administratieve staf.

Dat trok hoog bezoek: veldmaarschalk Erwin Rommel kwam in 1944 overleggen in Jagtlust. Hij zou nog hetzelfde jaar na betrokkenheid bij de aanslag op Hitler een einde aan zijn leven maken. 

De aanwezigheid van het militaire hoofdkwartier bracht ook het risico van luchtaanvallen en daarom zijn er bij veel huizen in Bilthoven nog steeds bunkers te vinden. Enkele monumenten getuigen van neergestorte vliegtuigen van de geallieerden. 

Het dagelijks leven

De oorlog had ook grote gevolgen voor het dagelijks leven. De bezetter probeerde radio’s en fietsen van de Nederlanders in te nemen. Er ontstond gebrek aan verschillende artikelen zoals rookwaren, olie, zeep en koffie. Een inwoonster schreef: ‘Het is vechten om een koekje, sigaar, sigaret of tabak. De politie moet er bij te pas komen. Voor veel mannen is het een reuze strop en voor oude mannen is het heel wat. Ze kunnen het niet verzetten dat ze niets te roken hebben. Er wordt wel veel gesmokkeld, maar tegen zulke hoge prijzen dat het lang niet voor een ieder te betalen is.’ 

Voor kinderen was het een onrustige tijd omdat ze moesten verhuizen of onderduiken of omdat scholen waren gesloten.

Verraad, verzet, vervolging

De Duitse autoriteiten vervingen ook de burgemeesters door aanhangers van de N.S.B. Maartensdijk kreeg Gerrit Jongsma, die in zijn vorige post de naam ‘Gekke Gerrit’ had gekregen. In De Bilt was de nieuwe burgemeester Cornelis Van Ravenswaay, die al burgemeester van Utrecht was. Na de oorlog werd hij op zijn vluchtadres gearresteerd omdat iemand zijn dienstfiets buiten had zien staan.

Er is een opmerkelijke paradox: enerzijds was in de woonkernen Bilthoven en Maartensdijk de aanhang van de N.S.B. veel groter dan landelijk, maar daar tegenover staat dat het verzet tegen de Duitsers juist daar groter was dan gemiddeld. In Maartensdijk pleegden verzetsstrijders een aanslag op het politiebureau en stencilde men de eerste verzetskrant van ons land. Vanuit Bilthoven opereerden mensen als Ferdi van der Ham en Hans Hellendoorn. Pim Boellaerd uit De Bilt was commandant van de Ordedienst in het gewest Utrecht. 

Veel verzetsstrijders hebben het leven gelaten. De Erelijst in het gebouw van de Tweede Kamer vermeldt hun namen. 

Op instructie van provinciecommissaris Müller werden in de provincie Utrecht bordjes aangebracht die meedeelden dat Joden niet welkom waren. Ook in de gemeentes de Bilt en Maartensdijk kon men dergelijke bordjes aantreffen. De actieve vervolging van joden raakte helaas ook onze dorpen. Enkelen konden ontvluchten, anderen hebben de oorlog niet overleefd. 

En hoe zat het nu echt met Hannie Schaft?

Ze heette Jo Schaft en ze koos in het verzet de schuilnaam Hannie. Het lag dus niet voor de hand om haar Hannie Schaft te noemen. Samen met anderen pleegde zij aanslagen op collaborateurs en verraders. In Het meisje met het rode haar ging zij met haar geliefde Hugo op zoek naar de verrader Voslander. Toen bleek dat hij vertrokken was naar een onbekende bestemming, besloten ze een andere collaborateur te vermoorden. Terwijl deze met de auto zijn huis verliet, schoten ze hem dood volgens Theun de Vries.

In werkelijkheid ging Jo Schaft samen met Jan Bonenkamp op zoek naar Piet Vosveld, oorspronkelijk een communistische verzetsman. Toen de Duitsers hem bedreigden en later zijn ouders gevangen namen, had hij onder bedreiging een paar kameraden aan de Duitsers verraden. Jo en Jan zochten zijn verblijfplaats in de gemeente De Bilt om hem te vermoorden, maar ze hoorden dat hij naar Friesland was vertrokken. Teleurgesteld gingen ze weer weg. In werkelijkheid werd bij deze actie niemand vermoord. Jo Schaft is door de Duitsers gearresteerd en werd op 17 april 1945 doodgeschoten in de duinen bij Bloemendaal. 

De digitale rondleiding loopt tot in 1944. Er bestaat een aparte rondleiding over de hongerwinter en de bevrijding, waarover we een volgende keer zullen berichten. De eerste rondleiding kunt u bekijken op https://www.onlinemuseumdebilt.nl/rondleiding-tweedewereldoorlog/ of als u op de Website van Online Museum De Bilt het menu Rondleidingen kiest.

Het is nu vijfentachtig jaar geleden dat de Duitsers Nederland binnenvielen. Dat had ook grote gevolgen voor het leven van de inwoners van gemeente De Bilt. Duitse soldaten in scholen en villa’s, vrijheid werd beknot, etenswaren schaars. Sommige inwoners werkten samen met de bezetter, anderen verzetten zich.

Online museum maakt tentoonstelling
over de oorlog in onze gemeente.