Chinezen in Nederlands-Indië door de eeuwen heen

door Guus Geebel

Vanaf zondag 29 juni exposeren Marlène Clarck, Vera de Vries, Jos van Elten en Peter Hagenaar met de expositie ‘De visuele stilte doorbroken’ in de traverse van het gemeentehuis in Bilthoven.

De kunstenaars geven vanuit een eigen invalshoek uiting aan een tijd waarin slavernij en gedwongen arbeid door koloniale overheersers als normaal werden beschouwd. Beeldend kunstenaar Vera de Vries doet dat met schilderijen waarmee ze zeven generaties van haar familie in de vrouwelijke lijn uitbeeldt. Het begint met betovergrootmoeder Ambrosina die geboren is in 1861. Zij had nog lotusvoetjes. Om te voldoen aan het heersende schoonheidsideaal, werden de voeten van jonge meisjes uit gegoede kringen gebroken en ingebonden. Het was eeuwenlang een zeer pijnlijke praktijk in China die in 1912 werd verboden. Ambrosina behoorde tot de Hakka-Chinezen. Zij hebben een grote invloed uitgeoefend op de loop van de Chinese geschiedenis en vormen een bron van vele revolutionaire, politieke en militaire leiders.

Inspiratie

Vera de Vries zelf is de dochter van een Chinees-Indische moeder Winny Lemette, die in 2018 overleed en een Hollandse vader Hugo de Vries, die 97 jaar is. Van de zeven generaties vrouwen waar Vera de inspiratie voor haar geëxposeerde schilderijen op gebaseerd heeft is zij van de vijfde generatie. Na haar zijn dat haar dochter en een ongeboren kleindochter. Haar ouders leerden elkaar tijdens de koloniale oorlog in Indonesië kennen. In 2016 waren ze 65 jaar getrouwd. De meeste Chinezen die zich door de eeuwen heen in Nederlands-Indië vestigden, kwamen vrijwillig, vooral uit Zuid-China op zoek naar economische kansen. Sommigen werden echter onder valse voorwendselen of via schuldcontracten geronseld. Deze vorm van contractarbeid grensde soms aan dwangarbeid, hoewel het juridisch geen slavernij was. Chinezen waren geen bezit van anderen, zoals Afrikaanse of inlandse slaven dat waren, maar konden wel onderworpen zijn aan exploitatie. 

Semarang

In de zeven tentoongestelde schilderijen laat Vera elementen zien die karakteristiek zijn voor wat zij bij elk van de zeven generaties voelt. De eerste wordt door een boom aangegeven. Op het doek dat Vera over haar moeder maakte staat de urn die zij op 17 mei dit jaar op het ereveld Candi in Semarang op Java heeft bijgezet in het graf van haar vader. Op het laatste schilderij is het nog ongeboren leven van haar kleindochter te zien. 

Oorlogsleed

De Chinezen speelden een complexe rol in de koloniale samenleving van Nederlands-Indië, vooral tijdens de VOC-periode. Daarna in de 19e en vroege 20e eeuw onder het Nederlandse koloniale bestuur. Hun relatie met slavernij was niet eenduidig, maar ze stonden meestal buiten de directe praktijk van slaaf zijn, en waren eerder betrokken als handelaren, tussengroepen of zelfs als arbeidskrachten onder contract wat soms slavernijachtige vormen aannam. Het getal zeven heeft voor Vera iets magisch. Ze is 70 jaar, haar moeder is op 27 januari 1932 geboren en stierf op 7 januari 2018, en haar urn werd dit jaar op 17 mei in Indonesië bijgezet, zeven jaar na haar overlijden.

De expositie is te bezoeken op 30/6 van 8.30 tot 12.30, 1/7 van 14.00 tot 19.00 en 2/7 van 8.30 tot 17.00 uur.