Oorlogservaringen werden vaak lang verzwegen

door Guus Geebel

Donderdag 4 mei werd bij het oorlogsmonument naast gemeentehuis Jagtlust in Bilthoven de Dodenherdenking gehouden. Het was de eerste warme dag van het jaar en weer veel mensen namen deel aan de 78ste herdenking van slachtoffers van oorlogsgeweld. 

Scouts vormden een erehaag en Peter van der Horst van de KBH blies even voor acht uur het taptoe-signaal. Na twee minuten stilte, waarin alleen het koeren van duiven te horen was, werden twee coupletten van het Wilhelmus gezongen. De herdenking werd muzikaal omlijst door het Nederlands Brandweerorkest en de Koninklijke Biltse Zangvereniging Zang Veredelt. Het oorlogsmonument is geadopteerd door de Groen van Prinstererschool uit De Bilt. Twee leerlingen van die school ontstaken samen met kinderburgemeester Renske Iseger het herdenkingsvuur.

Vrede
Burgemeester Sjoerd Potters constateert in zijn toespraak dat er wereldwijd sinds de Tweede Wereldoorlog nog geen enkele dag geweest is zonder oorlog. Hij noemt het verschrikkelijk dat het ons mensen in 78 jaar niet lukt één dag in vrede met elkaar te leven. ‘Oorlogen en geweldsuitbarstingen kennen alleen maar verliezers. Ze grijpen diep en voorgoed op het leven van mensen in. Wie niet betrokken was bij oorlog, kent de angst, onzekerheid, onderdrukking, onvrijheid en honger niet uit eigen ervaring. Toch dragen ook veel van hen oorlog met zich mee.’

Zwijgen
Om dit te illustreren vertelt de burgemeester een persoonlijk verhaal. Hij was een jaar of 8 en op de avond dat zijn opa overleed zat hij bovenaan de trap te luisteren naar de stem van zijn moeder beneden. Zij herhaalde fluisterend het verschrikkelijke verhaal dat opa vlak voor zijn dood had verteld over wat hem in de oorlog was overkomen. ‘Nooit eerder had hij daarover gesproken. Niet met mijn oma, niet met zijn kinderen en zeker niet met ons zijn kleinkinderen. Maar om het leven los te kunnen laten moest hij dit verhaal kennelijk eerst loslaten, zoals mijn moeder het later zo mooi verwoordde.’

Mishandeld
‘Mijn opa was meubelmaker in het dorp en de Nazi’s wilden dat deze vakman voor hen ging werken. Opa weigerde dat, werd opgepakt en op transport gezet. Vanwege zijn verzet werd hij vreselijk mishandeld voordat hij naar een vernietigingskamp werd afgevoerd. Op de een of andere manier wist hij onderweg naar het kamp te ontsnappen. Het werd het begin van een vlucht van de ene plek naar de andere. Intussen moest mijn oma het thuis met haar zes kinderen zien te redden. Om het nog erger te maken verscheen er iedere week een Nazi op haar stoep om te kijken of opa er was.’

Vergeten
De burgemeester vertelt dat toen zijn opa uiteindelijk weer naar huis durfde te komen hij er zo vreselijk uitzag dat zijn oma in paniek de straat oprende. Ze herkende de verwilderde en vermagerde man die voor haar stond zo niet. ‘Mijn opa en oma overleefden de oorlog met hun kinderen. Na de oorlog pakten ze de draad weer op. Het gezin moest gevoed worden. Het land moest weer worden opgebouwd. De ellende moest worden vergeten. Maar opa werd nooit meer hetzelfde. De herinneringen aan wat hem was overkomen stopte hij diep weg, tot vlak voor zijn dood. Het verhaal dat ik die avond bovenaan de trap hoorde kon ik nauwelijks bevatten.’

Goed en kwaad
‘Wat ik wel begreep is dat er goed en kwaad is en dat mijn opa slachtoffer was geworden van het kwaad. Dat zette me aan het denken. Wat maakt dat mensen die van zichzelf misschien helemaal niet slecht zijn zich toch zo kunnen overgeven aan het kwaad. Dat hield me lang bezig. Want goed en kwaad is er altijd en overal. De vraag aan ieder van ons is wat doen we ermee in ons leven. De Tweede Wereldoorlog was er niet van de ene dag op de andere. Wie terugkijkt ziet dat het kwaad zich stapje voor stapje nestelde in mensen, in gemeenschappen en in samenlevingen.’

Ontmenselijking
‘Het begon klein, een boek werd verboden en kunst werd aan banden gelegd. Bevolkingsgroepen werden beschuldigd van alles wat er mis was in de samenleving. Mensen durfden zich niet meer uit te spreken. Dit kwaad, dat klein begon werd steeds groter. Groepen mensen moesten een merkteken dragen. Een gele ster, een rode of roze driehoek en werden zo ontmenselijkt. Vanuit deze ontmenselijking was verbanning uit de samenleving een kleine stap. Ze mochten niet meer meedoen. Ze werden ontslagen. Hun winkels werden gesloten en daar vandaan was het een kleine stap naar vernietiging.’

Kiezen voor het goede
De burgemeester merkt dat het kwaad zich ook nu in onze samenleving ontwikkelt. ‘Steeds vaker nemen we elkaar de maat met de woorden die we gebruiken. Meningen worden als feiten gepresenteerd. Laserstralen met dubieuze teksten worden op bruggen en huizen geprojecteerd. Wetenschappers wordt het onderzoek onmogelijk gemaakt. Mensen in publieke functies worden bedreigd en hebben bescherming nodig. Het lukt ons steeds moeilijker om bruggen naar elkaar te slaan in onze gesprekken. Op steeds hogere toon getuigen we van ons eigen gelijk en het ongelijk van de ander. Het kwaad is er, maar het goede is er ook. Op beide hebben we invloed. We kunnen meegaan in het kwaad. Maar we kunnen er ook voor kiezen om het goede te doen. Iedere dag opnieuw.’

Iedere dag
‘Het kwaad kent geen winnaars. Dat weten we uit de verhalen van hen die de verschrikkingen van oorlogen meemaakten. Toen, nu hier en ergens anders op de wereld. Verhalen die soms bijna niet verteld kunnen worden. Maar die vroeger of later toch verteld moeten worden. Verhalen waar we met aandacht naar moeten luisteren. Bovenaan de trap of waar dan ook. Laten we vanavond ook stilstaan bij de mogelijkheid die ieder van ons heeft om voor het goede te kiezen. Iedere dag opnieuw.’

Kranslegging
Kinderburgemeester Renske Iseger draagt vervolgens haar gedicht voor waarna de burgemeester en echtgenoot Tony van Maanen een krans leggen namens het gemeentebestuur. Namens het voormalig verzet leggen de heer Goedhart en Ella Prins een krans. Vervolgens leggen kinderburgemeester Renske en Tinke krans. Leerlingen van de Groen van Prinstererschool en de scouting leggen daarna bloemen, waarna het defilé begint.

Het ontsteken van het herdenkingsvuur. 

De heer Goedhart en Ella Prins leggen een krans namens het voormalig verzet.

Burgemeester Potters tijdens zijn toespraak. 

Burgemeester Sjoerd Potters en echtgenoot Tony van Maanen leggen een krans.