Herdenken om het zwijgen te doorbreken

door Guus Geebel

Op donderdag 15 augustus vond bij het oorlogsmonument naast gemeentehuis Jagtlust de 79ste herdenking van de capitulatie van Japan plaats. De capitulatie betekende in Nederlands-Indië dan wel het einde van de oorlog, maar de gevolgen van de Japanse bezetting laten voor velen tot op de dag van vandaag hun sporen nog na. 

De muzikale omlijsting bij de herdenking werd onder leiding van John Leenders verzorgd door het harmonieorkest Kunst en Genoegen uit Maartensdijk. De plechtigheid werd geopend door Rómulo Döderlein de Win van het herdenkingscomité met een bijzonder woord van welkom aan de Utrechtse commissaris van de Koning Hans Oosters die voor de vijfde keer de herdenking in Bilthoven bijwoonde en aan burgemeester Sjoerd Potters en gastspreker Bert Kortz. ‘Herdenken betekent letterlijk er opnieuw aan denken, herinneringen die vaak diep zijn weggestopt naar boven laten komen, opnieuw het verdriet, de pijn, en het gemis te voelen, een verdriet dat in vele families nog stil voortleeft’, aldus Rómulo. ‘Nog steeds zijn er vandaag nog levende getuigen die vaak als kind dingen hebben gezien die geen enkel kind zou hebben moeten zien of meemaken. Wij zijn hier omdat wij het belangrijk vinden dat de verhalen uit Indië niet in de vergetelheid raken, maar een vaste plek krijgen in het geheugen van Nederland.’ Hij noemt het gek dat einde van de Tweede Wereldoorlog op 4 mei wordt herdacht, terwijl die in het allergrootste deel van het Koninkrijk der Nederlanden nog ruim drie maanden voortduurde.

Ontberingen
Burgemeester Sjoerd Potters gaat in zijn toespraak in op de ontberingen, de vernederingen, het verlies en het verdriet van de mannen, vrouwen en kinderen die de bezetting in het voormalig Nederlands-Indië overleefden. ‘Velen werden na de capitulatie opnieuw blootgesteld aan ontberingen, vernederingen en geweld tijdens de Bersiap periode. Anderen werden blootgesteld aan ontheemding, wanneer zij vrijwillig of onvrijwillig naar Nederland vertrokken, een land waar de meesten van hen nog nooit waren geweest en dat hun bepaald geen warm onthaal gaf. In Nederland bestond nauwelijks een beeld van wat zich in Nederlands-Indië had afgespeeld. De mensen hier hadden de handen vol aan de verwarring en de wederopbouw van Nederland.’

Knoop
‘Waarom De Bilt net als vijftig andere gemeenten stilstaat bij de Japanse capitulatie, is omdat we met deze herdenking recht willen doen aan degenen die de bezetting niet overleefden. Maar ook aan hen die de bezetting wel overleefden, maar voor wie de herinnering eraan nooit voorbijging. Voor wie zwijgen over wat zij hadden meegemaakt, een vorm van zelfbescherming werd. Het Indische Zwijgen werd een manier om door te kunnen gaan. Om de draad van het leven weer enigszins op te kunnen pakken, al zat er voorgoed een knoop in die draad’, aldus de burgemeester. ‘Inmiddels weten we hoe ook de tweede generatie heeft geleden onder dat zo begrijpelijke zwijgen. De tweede generatie, die leefde met het drukkende besef dat er iets was gebeurd dat zo erg was, dat er geen woorden aan gegeven kon worden. Maar dat wel een stempel drukte op het leven van iedere dag en op iedere gebeurtenis.’

Generaties
‘Van de tweede generatie werd extra veel verwacht. Niet klagen, niet zeuren. Altijd net iets beter je best doen en vooral geen vragen stellen, laat staan antwoorden verwachten. Pas heel voorzichtig kwamen verhalen los over wat de overlevenden in Nederlands-Indië hadden doorstaan. In een vorm waarin het wel kon. Via toneel, muziek en dans. In literatuur, in gedichten, in dagboeken. Verhalen die bijna relativerend werden verteld. Zo werd heel voorzichtig verkend wat wel en nog niet kon worden besproken. Toen kwam de derde generatie, de generatie van kleinkinderen die zich nieuwsgierig afvroegen, wie die mensen toch waren op foto’s bij opa en oma. Van wie de brieven waren, die opa en oma hadden bewaard. Zij stelden onbevangen vragen, vaak tot verbijstering van hun ouders, de tweede generatie, kregen zij wel antwoorden.’

Doorbreken
Het waren vaak hun vragen die hun opa’s en oma’s ertoe aanzette om hun verhalen veel vaker te gaan delen. In boeken maar ook tijdens herdenkingsbijeenkomsten. Zo kreeg ook de Nederlandse samenleving, die het in die beginjaren zo had laten afweten, steeds meer zicht op wat zich in het voormalig Nederlands-Indië had afgespeeld. Met het doorbreken van het zwijgen kwamen we stapje voor stapje dichterbij elkaar en kwam er eindelijk ruimte voor het leed dat in Nederlands-Indië was geleden. ‘Juist nu, in een tijd waarin ontmenselijking opnieuw de kop opsteekt en nieuwe conflicten en oorlogen ons bezighouden, doen die persoonlijke en indringende verhalen ertoe. Ze vertellen ons hoe lang ontmenselijking en conflicten doorwerken, een mensenleven lang, generaties lang.

Woorden
‘We herdenken om recht te doen aan wie de verschrikkingen van de Japanse bezetting niet overleefden en aan hen die wel overleefden. Maar die moesten leren leven met de verhalen die zij in zich droegen en aan hun kinderen die op hun eigen manier moesten zien te overleven. Gebeurtenissen in het hier en nu geven deze herdenking nog extra betekenis. We begrijpen steeds beter dat er maar een manier is om ons te wapenen tegen oorlogen en conflicten, door woorden te geven aan wat het met mensen doet. Door het er wel over te hebben, hoe begrijpelijk het zwijgen van de overlevenden ook was. Daarom komen we vandaag bij elkaar. Om het er met elkaar over te hebben, het zwijgen te doorbreken en om het luisteren open te maken.’

Geschiedenis
Bert Kortz behoort tot de tweede generatie indo’s, die in vrijheid is opgegroeid, nooit iets anders heeft gekend en het ondenkbaar vindt onderdrukt te worden. ‘Onze ouders hebben ons opgevoed en laten opgroeien in een wereld zonder zorgen. Een wereld die voor hen ook nieuw was. Maar we hadden geen benul van het land van herkomst. We hoorden onze ouders nostalgisch praten over Tempo Doeloe, de tijd van vroeger.’ Bert Kortz vertelt dat de interesse groeide om het land van zijn ouders te gaan bezoeken. ‘Wij, de kinderen, wilden weten wat de geschiedenis van onze ouders was. In welke land dat was, waar ze woonden en wat tempo doeloe betekent. Er was altijd een aanleiding om te gaan grasduinen in het verleden van mijn ouders. Steeds werden er vragen gesteld en steeds meer besefte ik dat mijn ouders zich niet wilden of konden uitlaten over die periode.’

Oorlog
Wat zijn ouders wilden prijsgeven was alleen het leuke. ‘Hoe mijn broers en zus die daar geboren waren het hadden. Hoe ze verzorgd werden door de baboe. Hoe ze naar school gebracht werden met de dokar, een paard en wagen. Hoe gevaarlijk de kali was. En vliegeren met een draad met glas eraan om het touw van de ander door te kunnen snijden. En dat mijn vader als onderwijzer werkte voor de Nederlandse kinderen van de totokkers. Dat was het verhaal wat ik hoorde.’ Bert kreeg weinig te horen als het over de oorlog ging. Zijn vader werd als militair-reservist bij het KNIL krijgsgevangen gemaakt en op een gegeven moment naar Singapore getransporteerd. Daar moest hij werken om de aanleg van de Birmaspoorweg voor te bereiden. ‘Mijn moeder bleef met twee kinderen achter in Semarang waar ze woonden.’

Birmaspoorweg
Om te weten te komen hoe het zijn ouders is vergaan tijdens de Japanse bezetting begon Bert meer en meer te onderzoeken hoe het zat. Door erover te lezen en de verhalen van oud-Indiëgangers aan te horen is een soort reconstructie ontstaan van wat zich moet hebben afgespeeld. ‘Ik probeerde een reconstructie te maken van de periode dat mijn vader aan de Birmaspoorweg heeft gewerkt. Met mijn gezin hebben we in Thailand de reis van Kancahnaburi naar Nam Tok gemaakt. Met de trein over een stuk spoorlijn die de krijgsgevangenen hadden aangelegd. Het is de meest indrukwekkende reis die ik per trein ooit heb gemaakt. Over houten bruggen, met de hand aangelegd, door rotspartijen, met de hand uitgehakt. De laatste paar kilometer hebben we te voet gedaan. Wij liepen daar, in de sporen van mijn vader.’

Excessen
Zijn moeder vertelde over de excessen van de Japanse bezetter. Ze was er getuige van dat op straat een paar Chinezen werden afgeslacht met sabels en messen. Ze vertelde over de straffen die werden uitgedeeld door de Jappen als je niet diep genoeg had gebogen voor de Japanse vlag. ‘Mijn oudste broer is er getuige van geweest dat mijn moeder afgeranseld en in elkaar geslagen werd door een Japanse officier. Hij sloeg haar minutenlang met zijn sabel. Mijn broer zag het allemaal, hij was vijf jaar oud. Wij vroegen mijn moeder waarom die Jap haar had afgetuigd. Ze heeft nooit antwoord gegeven, maar ik voelde pijn.’ Bert Kortz vertelt ook over de ontberingen die zijn vader als dwangarbeider heeft moeten ondergaan. Hij heeft ongeveer een half jaar aan de Birmaspoorweg gewerkt. Na de oorlog werkte zijn vader nog een tijdje als leraar in Balikpapan waar hij drie scholen runde als directeur.

Gedenken
Zijn vader had samen met zijn moeder het vertrek uit Nederlands-Indië minutieus voorbereid. Een paar jaar na de onafhankelijkheidsverklaring door Soekarno en Hatta vertrok het gezin naar Nederland, een heel leven achter zich latend. ‘Ik gedenk mijn ouders die onder onmenselijke omstandigheden en in tegenstelling tot vele lotgenoten, het hebben gered. Die de onderdrukking, de vernederingen en honger hebben overleefd. Wij gedenken tegelijkertijd al diegenen die het niet hebben overleefd. Die bezweken zijn onder de fysieke en geestelijke folteringen van de Japanse bezetter, die omgekomen zijn door ontbering. Wij gedenken in vrijheid. Het is aan onze kinderen om te blijven zoeken naar de roots van onze families die onderdeel zijn van een geschiedenis die in meerdere opzichten zo bepalend is geweest voor latere generaties.’ Na de kransleggingen blaast Esmee Aarsman het signaal taptoe daarna volgt een minuut stilte en speelt Kunst en Genoegen het Wilhelmus. De commissaris van de Koning en de burgemeester openen vervolgens het defilé langs het monument.

Esmee Aarsman blaast het taptoe-signaal. 

Burgemeester Sjoerd Potters tijdens zijn toespraak. 

Na de een minuut stilte speelt Kunst en Genoegen het Wilhelmus. 

Gastspreker Bert Kortz houdt een aangrijpende speech. 

Commissaris van de Koning Hans Oosters legt namens de provincie Utrecht een krans. 

De aanwezige gemeenteraadsleden Connie Brouwer, Arie Vonk Noordegraaf en Arnold van der Lee.