Op jacht baar de Biltse vaatdoek

Meer dan een halve eeuw geleden zei mijn opa toen ik een opvallend nieuwtje vertelde: Dat heb je zeker in de Biltse vaatdoek gelezen. Later heb ik de term nog wel eens gehoord. Sloeg het misschien op de Biltsche Courant? Waren de Biltenaren echt zo dom?

Sufferdje

Enige tijd geleden zag ik de uitdrukking ‘Biltse Vaatdoek’ opnieuw, nu in een artikel in De Koerier (1932), een krant die verscheen in het toenmalige Nederlands Indië. En zij weten het, want: zij lezen (neen, lezer, niet het spoorboekje, of het suffertje, of de Biltsche vaatdoek, maar) de Pionier. Met een sufferdje bedoelt men nog steeds een lokaal blad dat vooral over lokale kwesties schrijft die voor een groter publiek minder interessant zijn. 

M.A. van den Broek gaf in zijn boek ‘Boeren, burgers en buitenlui spreekwoordelijk geportretteerd’ de volgende uitleg van de uitdrukking: (Utrecht, spot.) (in de vraag ‘je hebt zeker de Biltse vaatdoek gelezen?’) gezegd wanneer iemand een onwaarschijnlijk nieuwtje of een roddel meedeelt. Het in De Bilt verschijnende nieuwsblad had blijkbaar geen al te goede reputatie. 

Onbetrouwbaar

Het krantje was dus ook nog onbetrouwbaar. Maar wat was het in De Bilt verschijnende nieuwsblad dat hij veronderstelde? Ik ging op zoek naar meer voorbeelden en ik vond er een stuk of tien. De Telegraaf publiceerde op oudejaarsdag 1919 een komische schets met de titel ‘De Bildtsche vaatdoek’, die ik onder deze bijdrage afdruk. 

Uit het feit dat de naam al in 1910 gebruikt werd, blijkt al dat het niet om de Biltsche Courant ging, want die werd pas vanaf 1919 in het dorp en de omliggende gemeentes verspreid.

De Stem des Volks

Verder terugzoeken bracht me bij De Stem des Volks van 19 september 1903. Dat was een socialistisch blad dat zich zeer fel tegen de regering Kuyper keerde. In een vlammend artikel over de troonrede van dat jaar noemde J.A. Lente het voorlezen daarvan door de koningin een jaarlijkse comedievertoning.  Hij schreef: Terecht komt dan ook een groot deel van de burgerlijke pers tegen dit onwaardig gedrag op; natuurlijk de beroemde Biltsche vaatdoek, anders genoemd het Utr. Provinciaal en Stedelijk Dagblad, welks redacteur pas met den hondenpenning is geteekend, niet; die schaart zich bij de christelijke dwijlen, zooals Standaard, Nederlander e.d. welke het vuil moeten vegen van de regeringsdeur om het voor buurmans deur, voor die der socialisten te keeren.

We hebben hier dus niet alleen een vaatdoek maar ook christelijke dweilen. Het Utrechts Provinciaal en Stedelijk Dagblad moeten we niet verwarren met het Utrechtsch Nieuwsblad, dat in 1893 was gelanceerd als Utrechtsch Volksblad. Het Utrechts Provinciaal en Stedelijk Dagblad was een nationalistische krant die zich achter de regering opstelde. Deze grotere, Utrechtse krant is dus de aanleiding voor de uitdrukking ‘de Biltse Vaatdoek’, en niet de plaatselijke Biltsche Courant. 

Dick Berents op het Online Museum De Bilt