Het monument bij de kerk in Westbroek

Op het herdenkingsmonument naast de NH-kerk van Westbroek staan, naast het wapen van Westbroek en Achttienhoven, de namen te lezen van jonge mannen, omgekomen tijdens de oorlogsjaren 1940-1945.

De geschiedenis van de trieste Bevrijdingsdag in Westbroek en Achttienhoven is al vele malen verteld. De verhalen van de namen op het monument weerspiegelen het grote verhaal van WO2: de bezetting, het verzet, de deportaties van Joden en politieke gevangenen, de razzia’s, de terreur, de honger …

Na de bevrijding werd naast de Hervormde kerk een wit kruis geplaatst ter nagedachtenis aan de gevallenen. In mei 1950 is het kruis vervangen door het huidige oorlogsmonument, ontworpen door de Utrechtse architect H. Gassenaar. Het monument bestaat uit een bakstenen gedenkmuur met drie plaquettes. Op de zijmuren staan de gemeentewapens van Westbroek en Achttienhoven. De middelste en grootste plaquette vermeldt de namen van verzetsstrijders, BS’ers en een naoorlogse dienstplichtig militair. De linker plaquette herdenkt vijf burgerslachtoffers, terwijl de rechter de namen draagt van vier opgepakte en elders omgekomen. Vanaf 4 mei 1946 vond jaarlijks een stille omgang plaats van het Nutsgebouw (nu Rehoboth) via het kerkhof naar het monument, waar men twee minuten stilte hield.

Onderzoek

Hoe het monument tot stand kwam en welke overwegingen er zijn geweest bij de keuze en de indeling van de namen is niet makkelijk te traceren. In het gemeentearchief van Westbroek is een brief opgenomen waarin aan het centraal bureau wordt bericht dat er een plaatselijke commissie is geïnstalleerd voor de gemeenten Westbroek en Achttienhoven. ‘Voorzitster van deze commissie is Mevrouw Huydecoper van Maarsseveen, echtgenoote van de Burgemeester. Secretaresse Mevrouw de Wed. Vedder-Hennipman en Penningmeesteresse Mej. W. de Kruijff’. 

Aangenomen mag worden dat deze commissie - via de Provinciale Commissie Utrecht - betrokken is geweest bij het oprichten van het monument. Verslagen en andere stukken zijn waarschijnlijk in het Nationaal Archief, waar ook stukken van de Provinciale Commissies voor Oorlogs- of Vredesgedenktekens bewaard worden. Het Nationaal Archief heeft - op het moment van ons onderzoek in maart 2025 - een wachttijd van maanden ten gevolge van de afhandeling van de ontsluiting van het CABR (Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging). Dit archiefonderzoek zal daarom wellicht op een later moment worden opgepakt.

80 jaar vrijheid

Dit verhaal is opgenomen is St Maerten, het tijdschrift van de Historische Vereniging Maartensdijk. In het kader van 80 jaar Vrijheid heeft auteur Lisan Koppenol de namen op het monument een gezicht gegeven (als er een foto beschikbaar was) en een verhaal over de gebeurtenissen in de oorlog, die leidden tot hun dood. Er staan 21 personen op het monument; 20 met een naam en één met vijf stippen.

De St Maerten is verkrijgbaar bij de Bilthovense Boekhandel, de Readshop in de Bilt, fa van der Neut in Groenekan, kapper Hans Stevens in Maartensdijk en de kringloopwinkel van molen De Kraai en Westbroek. 

(Uit een eerder gepubliceerd artikel van Aria Evers en Karien Scholten)