De molens van Westbroek in St. Maerten

door Henk van de Bunt

In het eerste nummer van St. Maerten (het tijdschrift van de Historische Vereniging Maartensdijk) uit 1988 staat een verhaal over de boerderij Alphenhof, waarin te lezen valt: ’Hij staat aan de Oude Kerkdijk no. 30 …. De naam zou te maken hebben met een molenaarsfamilie: ‘de ‘oude nieuwbouw’ in Achttienhoven herinnert nog aan deze molenaarsfamilie: Alphenstraat. Deze straat ligt tussen het ‘Molenblok’ en ‘De Kraai’.

Anne Doedens (redacteur van het Onlinemuseumdebilt)deed begin september een mooie nieuwe ontdekking, namelijk een ‘verdwenen, groot landgoed naast de kerk van Westbroek: ’Onderzoek bracht aan het licht dat de Alphenhof een groot landgoed was, zoals ook blijkt uit een affiche uit 1776 uit het Amsterdamse Stadsarchief, met vele tientallen hectaren land en een grote tuin’.

Landgoed
Doedens vervolgt: ‘Over de geschiedenis van het landgoed is weinig bekend, evenmin als over de naam Van Alphen, mogelijk die van de eerste eigenaar van het landgoed. Wel weten we dat het landgoed er al in 1718 was. In hetzelfde Amsterdamse Stadsarchief bevindt zich een akte van verkoop van een ‘moeshof’ bij de Alphenhof uit dat jaar. In 1810 ging het landgoed weer onder de hamer, in opdracht van de toenmalige eigenaar, de Utrechtse hoogleraar Johannes Theodorus Rossyn (1778-1817). Hij was een wiskundige, die zich sterk maakte voor de invoering van stoommachines om polders te bemalen, die beter zouden werken dan windmolens. Het landgoed werd voor de laatste keer verkocht in 1829 en blijkt op grond van een bericht in de Utrechtse Courant van 9 december 1829 datzelfde jaar nog gesloopt te zijn’.

Molenblok
In het door Anne Doedens genoemde artikel vertelt auteur Nico Adema, zich vaak verbaasd te hebben over de namen van boerderijen in Westbroek en Achttienhoven: ‘De naam ’Molenblok’ van de witte boerderij Dr. Welfferweg 16 lijkt niet zo moeilijk te verklaren, want bijna recht achter deze boerderij staat de molen ‘De Kraai’. Het ligt voor de hand de naam ‘Molenblok’ daarmee in verband te brengen: een blok grond waar de molen op staat. Bij navraag bleek dat de naam ook iets te maken zou kunnen hebben met een andere molen die gestaan heeft achter het huidige korfbalveld. Rond eind jaren ’60 waren de resten van dit oude molentje, dat diende voor de bemaling van een laag gelegen stuk van de polder, nog zichtbaar. In elk geval behoorde de grond waar dat molentje op stond bij het Molenblok’. Hoe het ook zij, het ligt voor de hand de naam ‘molenblok’ in verband te brengen met (de) molen(s)’.

In oude papieren vond Adema, dat er in Westbroek en Achttienhoven al in 1650 een korenmolen stond in de buurt van waar nu de molen ‘De Kraai’ staat: ‘Het was toen een wipmolen. In de stukken van de hervormde gemeente van Westbroek is dat misschien de molen die ‘Cort-hoefse’ molen genoemd wordt. In 1725 werd die oude molen gekocht door Michiel van Alphen voor 500 gulden’. 

Hof
Tegenwoordig heet die boerderij nog ‘Alphenhof’. Hij staat aan de Oude Kerkdijk no. 30. Maar ook de ‘oude nieuwbouw’ in Achttienhoven herinnert volgens Adema nog aan deze molenaarsfamilie: de Van Alphenstraat ligt tussen het ‘Molen- blok’ en ‘De Kraai’: ‘Rond 1870 was de oude wipmolen eigendom van de familie Van de Bunt. Uit Zeist kwam de heer Evert Schuurman op de molen werken. In 1877 kocht hij het bedrijf van zijn baas voor 5000 gulden. De oude wipmolen vertoonde nogal wat gebreken en na de zoveelste reparatie kocht Evert een andere molen: een achtkante bovenkruier met stelling. Die molen had in Amsterdam op het Haarlemmerplein gestaan. Ook in Amsterdam heette de molen al ‘De Kraai’, omdat er op de ‘baard’ van de molen (dat is een versiering onder de as van de wieken) een afbeelding van een kraai stond. Eigenlijk was’ De Kraai’ op dat moment al verkocht aan iemand in Den Helder. Hij lag daar dan ook gedemonteerd opgeslagen. Evert Schuurman heeft hem alsnog kunnen overnemen. Via de Zuiderzee en de Vecht is de molen naar Westbroek gevaren. In 1880 werd de eerste steen van ‘De Kraai’ te Westbroek en Achttienhoven gelegd naast de oude wipmolen, waar hij werd opgetrokken door de firma Pannevis.

Veeteelt
Wat moet nu een korenmolen in een veeteeltgebied? Had de molenaar eigenlijk wel een bestaan? In haar boek ‘De Kraai, korenmolen van Westbroek’ vertelt Karien Scholten er over: ‘Het beroep van molenaar was vaak familietraditie. De fijne kneepjes van het vak werden van vader op zoon doorgegeven. Ook trouwde een molenaarszoon vaak een vrouw die op de molen was opgegroeid, zoals Gerarde van Eepen. Haar vader was korenmolenaar in De Bildt, haar grootvader en overgrootvader in Bunnik. Zij trouwde met Michiel Gerrits van Alphen en samen leenden zij in 1725 van de diaconie van de hervormde kerk in Westbroek 500 gulden, het hele aankoopbedrag, om de molen in Achttienhoven te kopen. Het legde hen geen windeieren, want in 1741 kochten zij tevens een hofstede in Westbroek, Kerkdijk 30, de ‘Alphenhof ’ met 10 morgen, 21 roeden en 43 voeten wei- en hooiland, tot aan Hollandse Rading. (Een morgen is de oppervlakte land die men ongeveer in één morgen kan ploegen of hooien, 0,8 - 1 hectare. Een roede heeft een oppervlak van 14 m² of is 16 voet lang. Een voet heeft een oppervlak van 0,09 centiare of een lengte van 31,3 cm.) Familie Van Alphen begon hier een tabaksplantage; ‘toebacksland’. Samen met oom Rijck van Alphen werden zij in 1749 eigenaar van een wipkorenmolen in Kortenhoef. Deze molen verhuurden zij. De laatste 200 gulden van hun lening aan de kerk losten zij af in 1757. In 1766 neemt hun zoon, Hendrik Michiels van Alphen, de bezittingen over omdat ‘… door opklimmende jaren en andere lichaamszwakheden zij buitenstaat waren om de bedoening nog langer te kunnen aanhouden’. Ook Hendrik, getrouwd met Hendrika van Stuivenberg uit Utrecht, is jarenlang molenaar geweest. Hij werd 92 jaar. Kleinzoon Willem Hendriks Van Alphen was de zevende generatie molenaar vanaf de oudst bekende stamvader gerekend. Hij verruilde op 39 jarige leeftijd in 1813 met zijn tweede vrouw, de molen voor een melkhandel en veehouderij in de Magdalenastraat in Utrecht’.

Silhouet 
Adema in zijn verhaal: ‘Vroeger was er wel wat meer landbouw. De mensen bakten bijv. veelal hun eigen brood. Bovendien werd er graan voor veevoer aangevoerd over de Vecht. Via de vaart langs de Burg. Huydecoperweg en de Molenweg bereikte dat de molen. Verder had de oude Evert Schuurman er ook nog een boerderij bij en verdiende hij ook nog aan het bezorgen van het gemalen graan. Voorts leverde hij aan bakkers in Utrecht. Tot 1925 ongeveer is er op de wind gemalen. Toen werden er hulpmotoren gekocht. In 1930 kwam er zelfs een dieselmotor. In de kerstnacht van 1954 is de molen stuk gewaaid. Er waren plannen de molen te slopen, waarvoor geen toestemming werd gegeven; en de molen werd in 1958 met subsidie gerestaureerd en ook omgebouwd tot elektriciteitsmolen. Een tijdlang is er op die manier wat stroom opgewekt, maar de constructie van ‘De Kraai’ bleek niet geschikt voor het opwekken van energie, zodat hij tegenwoordig eigenlijk arbeidsongeschikt’ is. Maar hij staat er nog wel en beheerst het silhouet van Westbroek en Achttienhoven vanuit de Kooidijk’.

Karien Scholten vertelt nog: ‘Langs de oude grens tussen de dorpen Achttienhoven en Westbroek staan al eeuwen aan de Westbroekse zijde sinds 1481 de kerk en aan de Achttienhovense kant de korenmolen. Over het bouwen van de eerste korenmolen zijn tot op heden geen archiefstukken gevonden. Wel is in het Archief van het Huis Zuilen een ‘Akte van verpachting’ uit 1620 bewaard gebleven. Notaris E. P. de Booy stelt hierin de kosten aan de molenaar in Achttienhoven, Cornelis Cornelisz, voor het benutten van de wind. Dit windgeld moest worden betaald aan Adam van Lochorst, Heer van Zuilen en Westbroek. De pacht gaat in op 21 maart 1620 en is 7 jaar geldig.

De verkoop van de Alphenhof in 1929.  - (foto Karien Scholten met dank aan Kees Dorrestijn)

Een foto van de Alphenhof in 1965 uit de digitale verzameling van Rienk Miedema.  

Vervoer per boot en met paard en wagen.  - (uit het fotoboek van Bep Schuurman)

Ook de ‘oude nieuwbouw’ in Westbroek herinnert nog aan de molenaarsfamilie: de Van Alphenstraat ligt tussen het ‘Molen- blok’ en molen ‘De Kraai’. - Credit