Kiek nou toch ‘s effe an...

HvdB “ class=">Voor velen gaan de eerste herinneringen aan de Kerstviering in hun jeugd vaak terug naar de bijzondere en gezellige sfeer op de Zondagschool: Het Kerstverhaal werd voorgelezen, er was een grote melkbus met warme chocolademelk. Voor iedereen waren er krentenbollen en sinaasappels. Ook kreeg je op de Zondagschool tijdens de Kerstviering een boekje van Callenbach uit Nijkerk. Hoe beter je in het afgelopen jaar je versjes had geleerd, hoe dikker het boekje was dat je kreeg. Thuis werd er meestal iets bijzonders gegeten.

De viering van het Kerstfeest, zoals wij het kennen, is nog niet zo oud. In de voorchristelijke tijd vierden de Germanen in onze streken het zgn. Joelfeest, het feest der 12 nachten. Het was een midwinterzonnewendefeest. De Germanen vierden de wedergeboorte van het licht. Na 21 december gaan de dagen weer lengen. Het bestond uit offermaaltijden en bezweringen van boze geesten. Men offerde aan de goden der vruchtbaarheid en hoopte hierdoor op een goede oogst in het komend jaar. De voorouders werden herdacht en de boze geesten door het maken van veel kabaal verdreven. Onder invloed van de Romeinen werd de aanvang van het Joelfeest verplaatst van 13 december naar 25 december. In Rome gold in de derde eeuw 25 december als de dag van de onoverwinnelijke zon. 

Door de eerste Christenen werd 6 januari als de geboortedag van Jezus herdacht. Na 350 werden de heidense riten door paus Gregorius aan de Christelijke leerstellingen aangepast. 25 december wordt sindsdien als de geboortedag van Jezus gevierd. 

De datum van het Paasfeest stond al veel eerder vast dan het Kerstfeest, omdat de datum uit het Evangelie af te leiden was. Het woord Kerstmis betekent in oorsprong Christus-mis. Kerstenen is bekeren, dopen, tot Christen maken. De oude Germaanse natuurvereringen zijn soms met de Christelijke feesten vermengd; zoals in het rijmpje: ‘Kerstmis helder en klaar, Geeft een goed honingjaar’. 

De eerste mededelingen over de viering van het Kerstfeest komen uit de 10de-11de eeuw. Er werd een kribbe in de kerk geplaatst welke later ook in de huizen kwam. De Kribbe werd omringd met beelden; ‘De Kerststal’ ontstond. De oudste mededelingen over de kerstboom komen uit 1521 in Schlettstadt in de Elzas in Duitsland. Vermoedelijk is het gebruik van de kerstboom door kooplui vanuit Duitsland naar Nederland gebracht. In een Gelderse Volksalmanak uit 1837 wordt de eerste keer over een kerstboom geschreven. De oudste bekende afbeelding van een kerstboom in Nederland stamt uit 1842. Ook de bijbehorende liedjes, zoals ‘0, denneboom, o denneboom, wat zijn je takken wonderschoon’ stammen uit die tijd. De ‘eerste kerstkaart’ werd in 1832 in Engeland verzonden 

In onze omgeving bestaat er enige terughoudendheid ten aanzien van de kerstboom. Voor sommigen herinnert de kerstboom te veel aan de heidense gebruiken uit de voor- christelijke periode en is daardoor niet in overeenstemming te brengen met de geloofsbeleving. In de jaren twintig stond er een kerstboom voor de kinderen in de Hervormde kerk in Westbroek. 

Na de komst van ds. J.O. Klomp in 1922 is de kerstboom naar het Reoboth-gebouw verhuisd. In sommige families leidde de viering van het kerst- feest met een kerstboom wel eens tot misverstanden. Sommige opa’s of oma’s dachten dat de kerstman, die in de boom hing, een persiflage was van het kindje Jezus. 

Kerstfeest in Westbroek was een ingetogen feest rond het kerstverhaal. Maar weinig mensen hadden kerstversiering in huis en soms een kerstboom. In de dertiger jaren liepen eind december, in het donker, schoolvriendinnen het hele dorp door om kerstbomen te tellen. Ze kwamen niet aan de tien. In de winkel van Van Winssen stond er altijd één!

De herinneringen van ouderen aan de viering van het Kerstfeest uit hun kinderjaren, gaan ook vaak over de lagere schoolperiode. Het klaslokaal werd tijdens de kerstviering donker gemaakt. Alle kinderen zaten met een brandend kaarsje in een kandelaar, gemaakt van een doorgesneden aardappel, voor zich op tafel te luisteren naar het Kerstverhaal, dat de onderwijzer vertelde. 

Begin jaren zeventig werd de eerste kerstboom buiten voor het gemeentehuis gezet. Tot drie jaar geleden stond er ook jaarlijks een kerstboom bij De Vierstee. Helaas werd deze boom geleidelijk een doelwit van baldadigheid van de wat grotere kinderen en werd besloten daar geen boom meer te plaatsen. 

Tijdens het Kerstfeest wordt vaak even stilgestaan bij het lot van de minder bedeelden. In de jaren dertig liet de heer Klever, de toenmalige eigenaar van het huis Rustenhoven in Maartensdijk, iedere winter rond de kerst een paar wagons gratis kolen voor behoeftigen in het dorp op het Maartensdijkse goederenstation brengen. Tegenwoordig zijn er het kerstpakket of de kerstgratificatie. 

De jaarlijkse kerstsamenzang in Maartensdijk en Westbroek is een traditie geworden. De eerste kerstliederen dateren uit de periode van de komst van de kribbe in de kerk. De oude liederen: ‘Stille Nacht’ en ‘Nu syt wellecomme’ herinneren nog aan die tijd. De kerstman, een kleine oude man met een lange baard in een rode besneeuwde mantel, is in onze streek minder bekend. 

De Maartensdijkse bloemisten hebben het druk in de maand december met het maken van kerststukjes. Ook in het verleden werd er door de bloemisten in het dorp veel gekweekt voor de kerst. Van Brummelen, die tot 1965 een kwekerij aan de Molenweg had, teelde voor de kerstdagen wilgenkatjes. Ruim voor de kerstdagen sneed hij de takken van de struiken en pelde met hulp van zijn dochter de katjes uit hun omhulsel. Ook op de kwekerij van Gille, tot 1965 aan de Dorpsweg, werd jaarlijks een broeikas vol met Sierpepers voor kerststukjes geteeld. 

Een vertrouwd beeld in het dorp was de Kerststal bij Dorpsbarbier Hans Stevens, in de Marijkehof. De op hun knip- beurt wachtende kinderen speelden graag met de stal. De kinderen, niet gestoord door kennis over hetgeen wel en niet in een kerststal thuishoort, plaatsen bijvoorbeeld Caspar, een van de drie wijzen uit het oogsten, in een vrachtauto. Of er stond ineens een leeuw van Mac Donald tussen de os en de ezel in de stal. 

Het (voormalig) Gemeentehuis Maartensdijk in de sneeuw; foto met nog de legendarische boom aan de Dorpswegzijde. 

Een sneeuwlandschap in Groenekan.  

Het sluisje in de sneeuw voor boerderij Groeneveld aan de Dorpsweg in Maartensdijk, voorkomend op een Kerst- en Nieuwjaarswens van voor 1995.  

Wellicht doet deze foto uit 1960 recht aan het contrast tussen toen en nu; kerstboom en lichtjes in de tuin… (foto met dank aan Karien Scholten) 

Een kerstkaart uit het Westbroek van de dertiger jaren. De kerstboom was er wel, maar niet overal even zichtbaar. (foto met dank aan Karien Scholten) 

In december 2012 kon tijdens een Kerstmarkt met de Kerstman in de sprookjesachtige koets een paardenritje gemaakt worden. - foto Henk van de Bunt