Struikelsteen krijgt plek in Dr. Julius Röntgenlaan

door Henk van de Bunt

Een struikelsteen is een kleine, in de straat gelegde messing herdenkingssteen die herinnert aan iemand die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s is vervolgd en is vermoord.

Op zondag 16 augustus werd voor het huis aan Dr. Julius Röntgenlaan 6 te Bilthoven een struikelsteen geplaatst voor Debora Bamberger door kleinzoon Peter, zoon van Norbert Bamberger die als kind in onderduik de oorlog heeft overleefd en na de oorlog naar Nieuw-Zeeland is geëmigreerd. Peter Bamberger was met zes andere familieleden uit Nieuw-Zeeland overgekomen. Het leggen van de struikelsteen was voor hen een emotioneel beladen moment.

Joodse Raad

Evert Theunissen is bestuurslid én onderzoeker van de Stichting Struikelstenen De Bilt. Theunissen leidt het archiefonderzoek naar de levensverhalen van Biltse slachtoffers van de naziterreur. Daarbij wordt hij geassisteerd door Annemarie IJtsma. Theunissen vertelt: ‘Debora Bamberger was een ongehuwde Joodse vrouw die in 1940 als twintigjarige het leven schonk aan een zoon. Toen in 1942 de deportaties van Joden begonnen kon zij aanvankelijk zich daaraan nog onttrekken omdat zij in Amsterdam voor de Joodse Raad werkte. In mei 1943 moesten echter ook alle medewerkers van de Joodse Raad zich melden voor deportatie en zij heeft toen besloten te gaan onderduiken’. 

Juffie

In Zeist kon zij een onderduikadres vinden voor haar drie jarig zoontje Norbert. Zelf kon zij als inwonend kindermeisje aan de slag in Bilthoven bij het gezin Donker aan de Dr. Julius Röntgenlaan. Daar was net dochter Annette geboren. Debora Bamberger probeerde zich zo onzichtbaar mogelijk te houden en haar naam en verblijfplaats onbekend te laten. In het gezin Donker was zij ‘juffie’. Het is echter al na een aantal weken misgegaan. Theunissen: ‘Op een van de eerste dagen van augustus stonden er Duitse politiemannen voor de deur en werden Debora Bamberger en vader Ad Donker gearresteerd. Zij werd naar Westerbork overgebracht en al op 24 augustus op transport gezet naar Auschwitz waar zij op 27 augustus direct na aankomst in de gaskamer is vermoord. Ad Donker kreeg te horen dat hij voor negen maanden naar Kamp Vught zou worden gestuurd wat min of meer de standaard straf was voor betrapte onderduikgevers. Hij wist er zich echter onderuit te praten door te zeggen dat hij niet wist dat hun kindermeisje Joods was. Ze hadden tevoren met Debora afgesproken dat zij hetzelfde zou zeggen’. 

Yad Vashem onderscheiding

‘Ondanks het feit dat hij maar op een haar na een concentratiekamp heeft weten te ontlopen, hebben Ad en Anneke Donker-Vallenduuk de moed gehad om toch door te gaan met hulp bieden aan Joodse onderduikers. In 1985 hebben zij daarvoor de Yad Vashem onderscheiding gekregen’. De Yad Vashem-onderscheiding is een van de belangrijkste onderscheidingen die Israël kent voor mensen die tijdens de Holocaust Joden hebben gered. De officiële titel is ‘Rechtvaardige onder de Volkeren’ (Righteous Among the Nations). Yad Vashem, het Israëlische Holocaustherdenkingscentrum in Jeruzalem, kent deze titel toe aan niet-Joden die tijdens de nazi-vervolging met gevaar voor eigen leven, vrijheid of veiligheid Joden hielpen redden, doorgaans zonder daarvoor een beloning te verlangen.

Gouden horloge van Juffie

Annette Donker die in 1943 als pasgeboren baby door Debora Bamberger is verzorgd, kent haar als ‘Juffie’ uit de verhalen die zij later hoorde. Juffie had bij haar arrestatie een gouden horloge achtergelaten met de mededeling dat het horloge voor het baby-meisje zou zijn als zij niet meer terug zou komen Annette Donker kreeg het horloge van haar ouders toen zij achttien werd en zij heeft dat haar hele leven gekoesterd, gedragen en laten restaureren. Zij heeft zich steeds afgevraagd wie ‘juffie’ nu eigenlijk was en of er over haar nog iets bekend is. 

Met die vraag kwam zij vorig jaar naar de Stichting Struikelstenen De Bilt en ook met de vraag of er voor Juffie een struikelsteen kon worden geplaatst. Theunissen: ‘Het verhaal van Juffie was ons niet bekend en wij konden ook de naam van Juffie niet achterhalen. De vraag is daarna voorgelegd aan onderzoekers in het Nationaal Archief in Den Haag. Achteraf gezien is dat precies de goede timing geweest. Omdat nu net het project lopende is om de dossiers van het CABR, het archief van de bijzondere rechtspleging na de oorlog, te digitaliseren kon de vraag daar met waarschijnlijkheid beantwoord worden’. 

Belangstellend bezoek

Er kwam volgens de Biltse onderzoeker een verklaring boven water, die Ad Donker na de oorlog heeft afgelegd aangaande de arrestatie van Juffie en daarin kwam de naam Bamberger naar voren. ‘We hadden toen een spoor om verder te zoeken en konden vaststellen dat het om Debora Bamberger moest gaan, geboren in Amsterdam in 1920. Haar zoon Norbert heeft in Zeist als kind ondergedoken gezeten en de oorlog overleefd. Na de oorlog is hij naar Nieuw-Zeeland geëmigreerd en heeft daar een zoon en een dochter gekregen. Een paar weken geleden lukte het om in Nieuw-Zeeland contact te leggen met kleinzoon Peter Bamberger. De verrassing was groot toen hij meldde dat hij geheel toevallig met zes familieleden een reis naar Nederland had geboekt. Het leggen van de struikelsteen konden we inpassen in hun reisschema.’

Met betrekking tot het horloge leidden deze onverwachte bevindingen en dit plotselinge contact met nabestaanden tot de vraag aan wie het gouden horloge van Juffie eigenlijk toebehoort. Na het plaatsen van de struikelsteen hebben de Nieuw Zeelandse nabestaanden het horloge in ontvangst genomen. Ook dat maakte voor hen het bezoek aan Nederland heel bijzonder’.