Vredesopvoeding als stroom door de Werkplaats

Hoe kan de huidige generatie medewerkers geïnspireerd worden door het centrale idee waarmee Kees en Betty Boeke de Werkplaats Kindergemeenschap oprichtten: samen met kinderen bouwen aan een betere, vreedzame wereld? Dat was het startpunt voor een boek ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van ‘de WP’.

door Lem van Eupen

Auteur Jos Heuer was zelf meer dan veertig jaar verbonden aan de school – als docent geschiedenis, teamleider, conrector en directeur bedrijfsvoering. Hij schreef al eerder over de rijke geschiedenis van de Werkplaats. Voor dit boek was hij van plan om vooral te bouwen op de ervaringen van oud-werkers en -medewerkers (de termen binnen de WP voor leerlingen en leerkrachten). Hij zou zelf alleen inleidende teksten schrijven. Maar de respons viel tegen, en de bijdragen die wel binnenkwamen gingen nauwelijks over het thema vredesopvoeding.

Tegelijkertijd dijden zijn eigen teksten uit. Zo werd het langzamerhand toch ‘zijn’ boek, waarbij hij zich baseerde op een grote hoeveelheid schriftelijke bronnen. Hij dook het archief van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in, waar vele jaargangen van de schoolkrant van de WP liggen. Hij spitte informatiebulletins door en herlas boeken over Kees Boeke, zoals het proefschrift van Daniela Hooghiemstra.

Van volwassenen naar kinderen

Heuer vertelt hoe onderwijs aanvankelijk nog niet echt een thema was voor Kees Boeke. Het echtpaar Boeke was in 1918 naar Bilthoven gekomen omdat het een mooie centrale plek was om aan vrede te werken met volwassenen. Ze waren overtuigde pacifisten, mede vanuit hun religieuze achtergrond als vrijzinnig protestanten. Maar Kees vond werken met volwassenen traag – kon je daarmee wel ver genoeg komen? Gaandeweg kreeg hij meer interesse in de opvoeding van kinderen.

Hij was betrokken bij de oprichting van de Montessorischool in Bilthoven. Maar vanaf het moment dat schoolgeld door de overheid werd geïnd als belasting (in plaats van door de school zelf), weigerde hij te betalen, omdat belastinginkomsten ook konden worden gebruikt voor bijvoorbeeld de aanschaf van wapens. Hij begon in 1926 met thuisonderwijs voor zijn oudste kinderen – het begin van de Werkplaats.

Vredesopvoeding

Vredesopvoeding liep daarmee vanaf de start als een rode draad door het onderwijs van de Werkplaats. Dat gold niet alleen voor de lessen en projecten. Heuer: ‘Het gaat om de manier waarop je met kinderen omgaat. Hoe kun je als volwassen mens iets bieden aan de wereld om je heen als je niet zelf geworteld bent? Kern is dat je wordt wie je bent, maar dan niet individueel maar in een gemeenschap. Dat begint al bij kleuterjuffen die kleuters leren om vertrouwen in zichzelf en in volwassenen te krijgen.’

Ook het bewegingsonderwijs, de verbinding met de natuur, de musicals die de werkers maken en de uitwisseling met andere landen dragen volgens Heuer bij aan dat vertrouwen en aan kennis van andere culturen. En de vele vieringen en rituelen zijn belangrijke middelen om het gemeenschapsleven te ontwikkelen. In het boek komt dit allemaal uitgebreid aan de orde.

Organisatie

De overtuigingen van Kees Boeke kwamen ook terug in de manier waarop de school werd georganiseerd. Heuer: ‘Kinderen werden betrokken bij de organisatie van de school en het onderwijs. Het idee was dat de medewerkers samen de school leidden. Toen de school meer en meer ingroeide in het Nederlandse onderwijssysteem, met overheidssubsidie, is dat allemaal meer op de achtergrond geraakt. Medewerkers hadden zelf ook behoefte aan meer structuur. Kees Boeke was een visionair, en niet van de praktische uitwerking. Hij was soms maandenlang weg naar buitenlandse conferenties. En hij besteedde veel tijd aan het idee om een internationale kindergemeenschap op te richten. Toen hij in 1954 vertrok bij de Werkplaats, werd de WP onder zijn opvolger Tine Lambert een meer reguliere school. Al ging dat niet zonder slag of stoot.’

Blijvende basis

Heuer benadrukt dat de idealen van Kees Boeke behouden zijn in waar de Werkplaats ook nu nog naar streeft: gemeenschapszin, gelijkwaardigheid, kinderen een brede basis meegeven. ‘Tegelijkertijd lijkt het nu lastiger om positie in te nemen over ontwikkelingen buiten de school. Kees zou zich in de huidige tijd zeker uitgesproken hebben over de oorlogen op verschillende plekken in de wereld. Een groep leraren schreef onlangs in een column in Trouw dat politiek en maatschappij nu wel erg gericht zijn op: we moeten ons bewapenen. Maar we moeten onze kinderen ook iets anders meegeven. We moeten elkaar als mensen blijven ontmoeten. Zo zou Kees het ook gezien hebben en opgepakt hebben.’

Lezersactie

Voor lezers van De Vierklank is een aantal boeken ter beschikking gesteld. Om hiervoor in aanmerking te komen stuurt u vóór 23 juli een mail naar info@vierklank.nl met in het onderwerp Werkplaats. De boeken worden onder de inzenders verloot. Iedereen krijgt bericht.