Mathildedag: hulde aan vrijwilligers, maar hoe zag Mathilde eruit?

In De Bilt wordt ieder jaar op 14 maart Mathildedag gevierd. Die dag is geen festival met een uitgebreid activiteitenprogramma, maar een jaarlijkse dag van waardering voor vrijwilligers. Dan worden inwoners in het zonnetje gezet die zich langdurig en belangeloos hebben ingezet voor de gemeenschap.

Doordat keizerin Mathilde in 1122 een stuk woeste grond overdroeg aan een paar monniken, maakte zij de stichting van het klooster Oostbroek mogelijk. Uit dat klooster is later het dorp De Bilt ontstaan.

Mathilde is geboren als een Franse prinses, de dochter van de hertog van Normandië, waarschijnlijk op 7 februari 1102. Door haar huwelijk met keizer Hendrik V werd zij keizerin van het Duitse Rijk en na diens dood werd zij uitgeroepen tot koningin van Engeland. Als grondlegster van de Engelse koninklijk familie Plantagenet was ze de moeder van koning Hendrik II en de grootmoeder van Richard Leeuwenhart. In de Mathildezaal in het gemeentehuis, waar de Raad van De Bilt pleegt te vergaderen, hangt een symbolisch en gestileerd beeld van de keizerin, maar haar gezicht is daar weggelaten. Je kunt je afvragen, hoe ze er in werkelijkheid heeft uitgezien.

Afbeeldingen

Uit de middeleeuwen zijn verschillende afbeeldingen van keizerin Mathilde overgeleverd. In de Kroniek van Ekkehard van Aura staat een tekening van haar huwelijksdiner dat plaatsvond op januari 1114.  Mathilde is één van de figuren achter de tafel.

Een andere afbeelding toont haar met een oorkonde in de hand. (Afb. 2) Dat past goed bij de oorkonde waarmee zij in 1122 de stichting van het Sint Laurensklooster van Oostbroek mogelijk maakte. Deze afbeelding staat in de Kroniek van Engeland, die in de vijftiende eeuw door monniken van Sint Albans is geschreven. Dat was een paar eeuwen na haar overlijden en daarom kunnen we het niet beschouwen als een betrouwbare afbeelding.

Ook op een andere tekening geeft ze een oorkonde; deze keer aan een knielende monnik. Het handschrift, een kroniek met een lijst van weldoeners van sint Albans, berust in de Parker Library van het Corpus Christi College in Cambridge. Omdat het ook dateert uit de vijftiende eeuw kunnen we het evenmin als een goede bron voor het uiterlijk van de keizerin beschouwen.

Wat we wel hebben uit de tijd zelf is het zegel van Mathilde onder een oorkonde.  In het randschrift staat ‘romanorum regina’, koningin van het Romeinse Rijk, zoals Duitsland in die tijd genoemd werd. Ze is dan ook afgebeeld op een troon en met een staf in de hand

Teksten

Hoewel we dus niet echt goed weten hoe ze eruit zag, kunnen ons wel afvragen welk beeld men in de middeleeuwen in het algemeen van Mathilde had. Er zijn een paar verhalende bronnen uit de 12e eeuw. De Kaiserchronik zegt dat zij “een maagd met een adellijke manier van optreden” was, “charmant en met een mooi gezicht”, en dat zowel in het Romeinse Rijk als in het Engelse koninkrijk haar aanzien en glorie werden gerespecteerd.

Dit soort lof werd vaak gegeven omdat het zo hoorde: kroniekschrijvers noemden vorstinnen “mooi” zonder dat dit een realistische beschrijving was. Maar als Mathilde lelijk was geweest zouden ze waarschijnlijk wel een andere mooie eigenschap hebben genoemd zoals haar liefdadigheid of haar vroomheid. Laten we maar aannemen dat ze er best aardig uit zag.

Een andere bron, de Gesta Stefani (de ‘Daden van Stephen’) werd omstreeks 1145 geschreven over het leven van koning Stephen van Blois. Dit boek gaf kritiek op Mathilde omdat zij zich niet vrouwelijk genoeg gedroeg; het schilderde haar af als tiranniek en arrogant en suggereerde dat zij niet erg vrouwelijk was. Dat was echter pure politieke propaganda, want Mathilde moest een jarenlange strijd tegen koning Stephen voeren om de troon van Engeland. Het is wel aannemelijk dat Mathilde een zelfverzekerde jonge vrouw was met een krachtige persoonlijkheid. Omstreeks 1116 had ze al enige tijd op jonge leeftijd namens de keizer het bestuur gevoerd over Italië.

We hebben niet de beschikking over haar stoffelijke resten. Haar vader Hendrik I en haar grootvader Willem de Veroveraar waren stevig gebouwde mannen. Haar grootmoeder Mathilde van Vlaanderen was volgens veel tijdgenoten uitgesproken mooi en knapper dan andere vorstinnen. In haar geval waren de beweringen zo duidelijk dat we ze wel moeten geloven.

Resultaat

De overgeleverde afbeeldingen geven wel een indruk over het beeld dat men in de late middeleeuwen van Mathilde had. Met gegevens uit de andere bronnen, met name conclusies uit teksten, kunnen we dat beeld nog enigszins aanvullen.

Als we de overgeleverde afbeeldingen invoeren in een model van kunstmatige intelligentie en daarbij de informatie uit de voegen, krijgen we toch een zo goed mogelijke afbeelding.

(Dick Berents - Online Museum De Bilt)