Herfst: overal gallen, paddenstoelen en eikels

Net als de lente was de zomer droog.

Te droog. Dat resulteert nu in een ‘mastjaar’ (mast is varkensvoer), een overvloedig jaar van vooral eikels. Normaal hebben bomen zoals eiken, beuken en kastanjes om de vier jaar een mastjaar en produceren een overvloed aan nootjes en eikels. Die vier jaar zijn nodig om voldoende aan reserves op te bouwen voor de vruchtvorming. Maar vorig jaar was ook al een mastjaar en 2021 en 2022 ook. Dit jaar is het dan ook waarschijnlijk dat de mast geboren is uit nood. In juli is het zo lang droog geweest dat de eiken veel van hun onvolgroeide mini-eikels massaal lieten vallen, ook wel ‘noodval’ genoemd. Dat doen ze om energie te besparen, en de boom zelf niet uit te putten. In stresssituaties en als haar conditie slecht is investeert de eik haar energie ook veel ‘gewone’ eikels met mogelijke nakomelingen. Dat gaat natuurlijk ten koste van de boom zelf en haar eigen overlevingskansen. Klimaatverandering en de droogte in de lente en zomer zijn mogelijke oorzaken van dit mastjaar.

Maar goed, de eikels zijn ook een belangrijke voedselbron voor vogels, muizen, zwijnen, kevers en insecten. De eik is een ecosysteem op zichzelf. Naast de wilg en berk kent ook de eik zo’n 400 organismen die van haar afhankelijk zijn! Waaronder vele soorten kleine wespen die gallen laten maken door de gastheer. En die gallen hebben we ook dankzij die vele eikels goed kunnen zien!

Plantengallen

Er zijn honderden soorten gallen. En de meest indrukwekkende vind ik wel de Rozenmosgal. Stel je voor: een klein galwespje legt zijn eieren in een takje van de Hondsroos of Egelantier(ook een rozensoort). De injectie met een groeihormoon zet de roos (de gastheer) aan tot precies deze specifieke groei en vervorming. De larve neemt daarna de hormoonafgifte over. ‘Onder regie’ van de wespenlarve vormt zich dan een rozenmosgal. De mosgal biedt de larven bescherming tegen predatoren en de kou van de winter. In de lente knagen de wespen zich uit hun kamers en beginnen een nieuwe cyclus. In een open gesneden Rozenmosgal zijn de kamers en hun larven goed zichtbaar. Deze rozenmosgallen zijn trouwens elk jaar mooi te zien in het lindenbosje met Egelantier, in het midden van het hondenlosloopveld van Houdringe.

Galmakers en gastheren

Galmakers zijn veelal galwespen, maar ook vlinders, muggen, wantsen, bacteriën en schimmels kunnen tot deze wonderlijke groeivervormingen leiden. Dit jaar waren er nogal wat bekende gallen te zien. De knoppergal en de moseikel vinden we nog steeds in overvloed afgevallen onder de zomereik in de nabijheid van Moseik zoals langs de Jan van Eijcklaan. De knoppergalwesp parasiteert in afwisselende generaties op de Moseik en de Zomereik die beide nodig zijn om de levenscyclus -in één jaar- te kunnen volbrengen. Dus vind je zo’n knoppergal op een eikel van de Zomereik? Dan is de Moseik dichtbij! 

Meer bekende gallen zijn de galappels die je op eikenblad aantreft . Van de appeltjes maakten wij vroeger inkt door ze in contact te brengen met ijzer (spijkers). Een andere veel voorkomende gal is de ananasgal die zijn naam niet voor niets heeft gekregen. Als je nu nog kijkt naar de onderkant van de eikenbladeren, dan zie je vast nog kleine kleine ‘schoteltjes’: de lensgal of oestergal. Ook door galwespen veroorzaakt.

Fenomeen van de paddenstoelen

De zonkracht neemt af en de doelmatigheid van de fotosynthese loopt terug. De meeste bomen en planten bereiden zich voor op de winterrust. Dat doen ze door het bladgroen in het blad af te breken. Geel, oranje en bruine kleuren overheersen dan onze bossen. De sapstroom in bomen die in de zomer nog voornamelijk omhoog ging, draait om en is neerwaarts gericht om de voedingstoffen op te slaan in haar wortels, en knoppen voor het volgende jaar. Eikels, beukennootjes, kastanjes en andere vruchten worden aangemaakt voor het ‘nageslacht’. Uiteindelijk stoot de boom de bladeren af en ook haar vruchten. De stofwisseling staat dan op een erg laag pitje. Herfststormen zorgen ervoor dat dor hout afvalt en zwakke bomen omvallen. Samengevat is er sprake van een ‘Top-Down-proces. Veel aan biomassa van het bossysteem verplaatst zich fysiek vanuit de kronen van de boom naar de bodem. En daar profiteren zoals gezegd vele dieren van. Uiteindelijk ook de bacteriën en ook de schimmels die het organisch materiaal verteren en zich als paddenstoelen laten zien.

Paddenstoelen-eikels

Met een ‘groep belangstellenden gingen wij, IVN-gidsen, op 5 oktober op paddenstoelenexpeditie in het Ridderoordse bos. Tot onze grote ontzetting waren vrijwel alle eetbare boleten die we de dag ervoor nog hadden gezien verdwenen! Paddenstoelendieven waren ons voor geweest. Ze hadden een oogst van circa 60 boleten, waaronder veel exemplaren van het eekhoorntjesbrood. Gelukkig stonden de heksenboleten er nog wel. Deze zijn voor de niet-kenner wat lastiger te onderscheiden van de giftige satansboleet, vandaar. Maar helaas, bij een bezoek een dag later, waren ook deze verdwenen. Een enkeling van het dievengilde is beboet door Boa’s en boswachters van het Utrechts Landschap in het weekend van 4 oktober zo was te lezen in een bericht in het Algemeen Dagblad:

“Op de Utrechtse Heuvelrug heeft zondag een grote handhavingsactie plaatsgevonden om paddenstoelenplukkers op te sporen. Het plukken van paddenstoelen is illegaal. In totaal werd er ruim 36 kilogram paddenstoelen in beslag genomen (AD 5-10-25)”.

Maar deze aanhoudingen en de in beslag genomen buit, vallen in het niet van wat er allemaal straffeloos wordt gekaapt door deze ‘eikels’. Wat jammer dat mensen zo schaamteloos op rooftocht gaan. Daarmee schaden ze de natuur, en ook de mensen die ze graag bewonderen. Paddenstoelen zijn niet alleen prachtig om te zien en om over te vertellen. Ze zijn een belangrijke voedselbron voor allerlei zoogdieren en insecten. Paddenstoelen zijn de vruchtlichamen die de sporen vormen en vrijgegeven aan de lokale omgeving waar ze het kennelijk goed naar hun zin hebben. Geconsumeerd door de mens verdwijnen de sporen in het riool. Voorplantingssucces in de zee, waar ze uiteindelijk terechtkomen, is natuurlijk nihil, en niet zoals de natuur dat bedoeld heeft. 

Meelopen

Hoe dan ook hebben wij samen met de deelnemers onze zoektocht naar paddenstoelen goed kunnen volbrengen. Ongeveer 60 verschillende soorten paddenstoelen hadden we na afloop opgetekend. Waaronder ook een paar bijzondere soorten. Zoals een aan de dieven ontsnapt eekhoorntjesbrood, de poedergastzwam die parasiteert op een grofplaatrussula, de peperboleet die een mysterieuze samenwerking aangaat met de vliegenzwam, een assortiment aan rodekoolzwammetjes met fopzwammen en het sierlijke oorlepelzwammetje op een dennenappel. Als je goed kijkt zie je dat dit oorlepelzwammetje stekels heeft waarop de sporen worden gevormd. En geen gaatjes (zoals de boleten), of de bollen -buikzwammen- zoals de aardster of plaatjes (zoals de meeste andere soorten). Die stekelzwammen zijn echt bijzonder.

De pruikzwam is nog zo’n soort met stekels. Een exemplaar was vorig jaar te bewonderen in onze bossen . Totdat deze ook was gevonden door een wildpluk-vandaal.

Wil je ook eens mee met ons op ontdekkingstocht ? Kijk dan op de website van IVN afdeling De Bilt (www.ivndebilt.nl) daar kun je je aanmelden voor een van de komende activiteiten. Zoals een paddenstoelenwandeling op het landgoed Sandwijck. Wij, de IVN-natuurgidsen zien je graag! 

De wonderlijke verschijnselen van de (na)zomer en de herfst

In De Vierklank van 11 juni schreef ik over de overgang van de droge lente naar de zomer. We zijn inmiddels een seizoen verder. Gelukkig heeft het eind september en begin oktober nog flink geregend. Dus kon de natuur nog net een sprintje trekken om zich klaar te maken voor de winter. Want, dat is waar het in de herfst om draait.