Kunst op Berg en Bosch

door Henk van de Bunt

Struikelstenen De Bilt plaatst op donderdag 25 augustus op het terrein van Berg en Bosch in Bilthoven een struikelsteen voor Judith Mendes da Costa. Voorafgaand vindt in De Kapel op datzelfde Berg en Bosch-terrein een minisymposium plaats.

Het symposium begint om 15.00 uur in De Kapel op het Berg en Bosch-terrein. Na een welkomstwoord zal Evert Theunissen als onderzoeker van de Stichting Struikelstenen De Bilt een korte historische schets van het Sanatorium Berg en Bosch geven, waarna er nog een tweetal sprekers is, voordat er rond 16.45 uur voor de ingang van het voormalige klooster de steenlegging gaat plaatsvinden. De capaciteit van de kapel van Berg en Bosch is beperkt; belangstellenden wordt gevraagd zich aan te melden via info@struikelstenendebilt.nl. 

Beeldende Kunst
Het bezoeken van het symposium en/of de aanwezigheid bij de steenlegging is een mooie gelegenheid wat meer tijd en aandacht te hebben voor de beeldende kunst op het terrein van dit voormalig sanatorium; Jan van der Heiden deed er in het september 1993-nummer van de Biltse Grift verslag van: ‘Behoudens de musea zijn er maar weinig instellingen in ons land waar zoveel werk van erkende kunstenaars is samengebracht als in Berg en Bosch. Een groot deel van deze kunstverzameling dateert uit de tijd dat het toenmalige sanatorium gebouwd werd en is te danken aan de opvattingen van de eerste geneesheer-directeur dr. W. Bronkhorst en de architecten. Zij gingen uit van de gedachte dat de rooms-katholieke arbeiders die hier maanden en soms jaren zouden moeten verblijven, een harmonische omgeving verdienden waar niet alleen het lichaam, maar ook de geest zou worden gevoed en waar ze zich dus in alle opzichten prettig en thuis zouden voelen’.

Kunst uit de bouwtijd 
Van der Heiden noemt het in zijn artikel ‘een speurtocht’. Op een zomerse namiddag 29 jaren en vele veranderingen nadien probeer ik met zijn artikel in de hand die ervaring van toen te ‘delen’ en lees bij elk gevonden object zijn pennenvruchten van weleer: ‘Indien we vanaf de Bronkhorstlaan het terrein betreden, zien we schuin tegenover het hoofdgebouw het voormalige economiegebouw. Op de voorgevel bevindt zich een hoog reliëf van geglazuurde tegels van de beeldhouwer Charles Vos. Het is een voorstelling van Herwonnen Levenskracht, de naam die de Katholieke Arbeidersbeweging ad gegeven aan haar instelling ter bestrijding van de tuberculose. Links en rechts zijn twee zieke arbeiders afgebeeld in zittende en half-liggende houding. Zij worden ondersteund door liefdezusters, hun blik devoot naar de hemel gericht. In het midden staat een derde arbeider, een vitale jonge kerel, met de armen wijd gespreid: hij heeft de ziekte overwonnen. Het hoofd is licht naar boven gericht, alsof hij de nieuwe levenskracht inademt. Linksboven staat de zon als bron van nieuwe vitaliteit. Een aantal zware zonnebloemen versterkt deze zonnesymboliek. Alle elementen van de stichting Herwonnen Levenskracht zijn in dit reliëf samengebracht: de genezing van de zieken, de gerichtheid op de arbeiders en de rooms-katholieke signatuur van de Instelling. Door de expressieve kleuren in het lijnenspel is een reliëf ontstaan dat sterk contrasteert met de architectuur van het economiegebouw. In dit opzicht valt het werk enigszins uit de toon in vergelijking met de werken van andere kunstenaars’

Functioneel
Aan weerszijden van de hoofdingang van het ziekenhuiscomplex is een dubbel laag reliëf aangebracht van de beeldhouwer Mari Andriessen. Dit werk is verfijnder, de kleuren zijn zachter, het geheel is meer ingetogen van aard. Op het linkerdeel zien we een zieke arbeider op weg naar het sanatorium, het hoofd iets naar beneden gebogen. Hij krijgt steun van zijn vrouw, die een kind aan de hand heeft. Rond deze figuren is een aantal kleinere tafereeltjes te zien, zoals een fabriek met rokende schoorstenen, twee sjouwende arbeiders, een huisje, een dokter bij het bed van een zieke volwassene en een liefdezuster bij om ziek kind. Het rechterdeel toont ons een vrolijker beeld: hier verlaat de arbeider gezond het sanatorium, en wordt begroet door vrouw en kind. We zien hier verder de Berg en Boschkapel, twee spelende kinderen, een paar wandelende mannen en een bootje met een hengelaar. Alles bijeen is op treffende wijze de functie van het sanatorium weergegeven.

Kapel
Op 4 september 1933 werd de kapel van Bergen Bosch plechtig gewijd aan het Heilig Hart. Boven het altaar is een klein venster van gebrandschilderd glas van de hand van Henri Jonas, met een voorstelling van Jezus die zijn hart in zijn borst toont, dat wordt omgeven door een krans van stralen c.q. vlammen. Het Heilig Hart wordt vereerd als zetel van de brandende liefde van Christus voor de mensheid.

Jan van der Heijden vertelt in zijn artikel, dat men zocht men naar vormen van volkskunst, simpele en eerlijke kunst, die door de katholieke arbeiders begrepen werd; dus geen moderne fratsen, felle kleuren of opvallende vormgeving: ‘In de zijmuren van het schip zijn negen driedelige ramen aangebracht. Elk raamdeel telt weer vele glas in-loodraampjes van afwisselend vierkante en zeshoekige ruitjes. Aan de zuidzijde zijn de twaalf discipelen/apostelen afgebeeld, van oost naar west volgens de opschriften van de kunstenaar: Petrus, Andries, Jacob (zoon van Zebedeus), Joan (Johannes), Philippus, Bartholomeus, Mattheus, Thomas, Jacob van Alpheus, Simon de Yveraar (Simon Zelotes), Judas Th. (Judas Thaddeus). De twaalfde apostel, Judas Iskariot, ontbreekt, in zijn plaats werd zijn opvolger Matthias , afgebeeld. Aan de noordzijde van het schip tellen we 15 gebrandschilderde ruitjes met dezelfde signering. 

Lourdes
We vervolgden onze weg naar de kloosterhof, waar we in een nis in de tuinmuur een reliëf vonden van geglazuurd aardewerk, voorstellend Onze Lieve Vrouwe Kunst van later datum van Lourdes. In Lourdes in de Franse Pyrenen zag in het jaar 1858 een meisje tot 18 keer toe bij een grot Maria verschijnen. In 1864 werd in de grot een beeld geplaatst van Maria zoals Bernadette haar gezien had.

De grot werd een bedevaartsoord, voord voor zieken die hier genezing hopen te vinden. Met enige vrijheden heeft Albert Termote zijn eigen Maria van Lourdes geschapen. Zij heeft de handen gevouwen en lijkt enigszins te zweven. Boven haar hoofd is met een eenvoudige lijn een nimbus aangebracht. Helaas hebben vandalen de voeten afgebroken en bladderen de kleuren ernstig af. Aan de onderzijde van het reliëf is het monogram van Termote te zien, de letters A en T dooreen en het jaartal 1933.