OLV-kerkparochie 100 jaar

door Henk van de Bunt

‘De OLV-kerk Bilthoven is 100 jaar jong’; aldus kopte collega Walter Eijndhoven in De Vierklank van 11 januari de uitspraak van de Eeuwfeestcommissie van het kerkgenootschap. ‘Niet een eenmalig feest voor de parochianen, ergens in 2023, maar gedurende het hele jaar vinden diverse festiviteiten plaats voor iedereen, zoals bijv. op zondag 12 februari een feestelijke oecumenische woord- en communieviering. 

In de decembernummers van de Biltse Grift en het Utrechtse historische magazine Oud-Utrecht staan artikelen van de Bilthovense kunsthistorica Korine Hazelzet over de kerk van Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand aan de Gregoriuslaan in Bilthoven. Voor de kerk aan de Gregoriuslaan maakt de kunsthistorica een tentoonstelling, die 1 april opengaat. 

Amsterdamse school
De parochie werd canoniek opgericht op 1 april 1923. Aanvankelijk werden de diensten gehouden in een noodkerk aan de Haydnlaan 13. De opdracht tot het ontwerp van het kerkgebouw en de pastorie werd verleend aan de architect Herman Kroes. Bouw en inrichting waren begin 1926 voltooid, waarna de kerk wijding op 11 mei 1926 werd verricht door de aartsbisschop van Utrecht, Mgr. van de Wetering. Korine Hazelzet vertelt: ‘De parochie is in 1923 opgericht, 100 jaar geleden dus. Nu heb ik al lang geleden, in 2009 toen ik in Bilthoven Centrum kwam wonen kennis gemaakt met deze bijzondere kerk en er studie van gemaakt. De architectuur is op zich niet bijzonder; de kerk is in een van de Amsterdamse School afgeleide, expressieve stijl in baksteen uitgevoerd, zoals heel veel kerken in de vorige eeuw tussen de beide wereldoorlogen. Maar door de vele kerksluitingen in deze eeuw worden dit soort kerken zeldzaam. En deze is beslist uniek door bijzondere interieur dat nog bijna helemaal gaaf is. Het is een fraai ensemble van religieuze avant-garde kunst uit het interbellum. Dat weet bijna niemand, dat die echt bestond, ook in de kunstgeschiedenis is er geen aandacht aan besteed, maar gelukkig komt daar nu meer aandacht voor. En oog! Het is echt de moeite waard om de beelden en de schilderingen in die kerk eens goed te gaan bekijken’.

Doopkapel
‘Ik ben persoonlijk vooral gek op de schilderingen van Jaap Mes in de Mariakapel, links van het koor. Maar de 14 kruiswegstaties langs de kanten zijn ook heel knap geschilderd. In een heel vlotte, schetsmatige stijl. Heel knap gedaan, vooral als je bedenkt dat de schilder -Lambert Simon - pas 25 was toen hij eraan begon. Ook de toen al gevestigde schilder Matthieu Wiegman leverde een mooie bijdrage met de stoere engelen in de koorapsis. Maar het liefst zie ik de doopkapel van Otto van Rees. Als je goed kijkt zie je goed hoe deze internationaal georiënteerde, maar in Nederland zelf veel te weinig bekende schilder worstelde om het abstracte en het vlakke van de moderne kunst te verenigen met de verhalen die je in de christelijke kunst nu eenmaal moet uitbeelden en die nu eenmaal illusionisme vergen. Ontroerend vind ik dat, dat rode vlakje onder Maria en Jozef, daaraan kun je zien dat Otto van Rees vertrouwd was met De Stijl en Mondriaan. De doopkapel is meteen links van de hoofdingang van de kerk’.

Activiteiten
‘Nu is er aan de hoofdingang een glazen tochtportaal, wat nogal detoneert, maar wel handig is want vanaf de tijd dat de kerk ging moderniseren aan het eind van de jaren ’60 is er steeds meer plaats gekomen voor andere dan liturgische activiteiten. Nu functioneert het achterste deel van de kerk ook als foyer voor bezoekers van sociale en culturele activiteiten. Vooral voor concerten blijkt het gebouw uitermate geschikt omdat het een uitstekende akoestiek heeft en ook omdat je overal vandaan een goed zicht hebt op het koor. Dat is ook niet toevallig. In de periode na de Eerste Wereldoorlog drongen in de kerkelijke architectuur de nieuwe opvattingen door die hier zijn verwezenlijkt door de Amersfoortse architect Herman Kroes en Zoon. Niet langer de hoge neogotische bouwstijl met de zuilenrijen van waarachter je niets kunt zien wat er op het priesterkoor gebeurt, maar een lage overwelving, als een veilige omarming, uitgevoerd in warm roodkleurig schoon metselwerk en een wijd middenschip vanwaar je als in een theaterzaal goed zicht hebt op het altaar. Het huidige altaar dateert uit de tijd van de religieuze vernieuwing vanaf de jaren ‘60, toen de priester niet meer met zijn rug maar met zijn gezicht naar de gelovigen ging staan. Op zich dus niet origineel, maar wel een ontwerp van de beroemde architect Dom Hans van der Laan.

Cultureel Erfgoed
De Bilthovense OLV-kerk heeft in zijn 100 jarig bestaan een belangrijke avant-garde rol gespeeld in zowel artistiek als religieus opzicht. Dat de kerk als cultureel erfgoed tot nu toe zo goed is bewaard is voor een belangrijk deel te danken aan parochiaan Johanna van Nieuwstad-Van Hooff, die ervoor heeft gezorgd dat er een uitstekende en volledige inventarisatie heeft kunnen plaatsvinden waardoor de waarde en dus het behoud van deze kerk als monument van religieuze avant-garde kunst uit het interbellum gegarandeerd is. Daarop heb ik vanaf 2009 kunnen voortbouwen aan mijn onderzoek naar deze bijzondere kunst, die het ook buiten de religieuze context verdient om gezien en gewaardeerd te worden. Een karakteristiek kerkgebouw geeft immers meerwaarde aan zijn gebouwde omgeving, zeker als het zoals in dit geval ook nog een interieur van museale kwaliteit heeft.

Deze rooms-katholieke kerk met pastorie werd in 1925 ontworpen. Op 1 mei 1925 werd de eerste steen gelegd en op 10 mei 1926 werd de kerk ingewijd. - Credit