De Bilt en zijn slavernijverleden

Onderzoek tijdens keti koti viering gepresenteerd

BILTHOVEN Op 1 juli hebben de Biltse historici Anne Doedens (77) en Dick Berents (75) de resultaten bekendgemaakt van hun historisch onderzoek naar de relatie De Bilt-slavernij. Dat gebeurde tijdens een speciale bijeenkomst in Jagtlust in Bilthoven waar de afschaffing van de slavernij (keti koti) (1863) werd herdacht. Er is nu een publicatie onder de titel De Bilt en zijn slavernijverleden in de boekhandel verkrijgbaar. Na het aanbieden van het historisch rapport bood burgemeester Potters van De Bilt excuses namens de gemeente aan.

Door Maarten Bos

Waarom dit rapport?

In december 2022 nam de gemeenteraad van De Bilt een motie van Groen Links raadslid Audrey Kruiniger aan waarin gevraagd werd om een onderzoek naar de relatie tussen De Bilt en de slavernij. Doedens en Berents namen, na een verzoek vanuit de politiek, de handschoen op. Samen vertellen zij over het slavernijthema en De Bilt.

Berents:” We zijn dus in december en januari gestart met ons onderzoek”. Doedens:” Wij zijn zeer zorgvuldig te werk gegaan. Ik kan hier wel zeggen dat het aantal relaties tussen slavernij en De Bilt dat wij gevonden hebben onze verwachtingen verre overtrof. We dachten zo’n 20 aanwijzingen te vinden maar het zijn er vele tientallen geworden. De verwevenheid was groot. De gewone Biltenaar had met slavernij vaak niet veel te maken maar de bewoners van de buitenplaatsen waren er dikwijls wel bij betrokken. De gewone man profiteerde wel geregeld mee van slavernij”.

Doedens:” Wij zijn de eerste kleinere gemeente in Nederland die op deze manier de relatie met slavernij heeft onderzocht. Elders is vast en zeker ook veel te vinden. We hebben 4 archieven geraadpleegd, het boek omvat ongeveer 100 bladzijden en we hadden 30.000 woorden nodig om onze bevindingen op papier te zetten”.

Van de ene verbazing in de andere

Berents:” We hebben eerst goed nagedacht of we wilden werken aan zo’n beladen onderwerp. Maar vervolgens zijn we van de ene verbazing in de andere gevallen. Zoveel ontdekkingen hebben we gedaan. Soms schokkend. We vonden bijvoorbeeld in archieven een brief aan Jan Andries Munter, sinds 1792 eigenaar van landgoed Vollenhoven, over hoe een weggelopen slaaf te behandelen. Daarbij werd geweld niet geschuwd. En op het landgoed Voordaan in Groenekan woonde een huiseigenaar Maarten Daey die diep in de slavernij zat. Hij verdient een oneervolle vermelding omdat hij als onderdrukker in dienst van het koloniale systeem een onvrije vrouw misbruikte. Op Voordaan hing ook een dubbelportret van de hand van Rembrandt, Oopjen en Marten. Oopjen was de echtgenote van Daey, hij was haar tweede, niet- geportretteerde man. Wellicht werd Rembrandt betaald met geld verkregen door slavenhandel en - houderij. Zo stuitten wij op tal van verbanden”.

Voorbeelden

Op het moment van ons gesprek wisten beide historici nog niet van de excuses van de burgemeester. Aan hen slechts de taak om zonder oordeel te onthullen dat de verwevenheid van slavernij met een klein dorp met een rijke elite als De Bilt dus zeer groot was. Doedens en Berents:” We geven nog een paar voorbeelden. We vonden Willem Jan Both Hendriksen op Sandwijck. Hij had een functie bij het vaststellen van de belastingen en had achter de schermen grote invloed. Hij was christen en wilde slaven bekeren. Maar er zat een addertje onder het gras: het bekeren der slaven moest de tegenstanders van de slavernij argumenten uit handen nemen. Hendriksen was mede-eigenaar van een plantage in Demerary. Dat was in een gebied dat in 1815 in Britse handen over ging. Hendriksen stierf in 1853. Hij werd herinnerd als een algemeen geacht, beminnelijk en gelovig man. En bestuurders in De Bilt als ambachtsheren (de hoogste functie) en burgemeesters kwamen in 18e eeuw dikwijls uit families met koloniale banden en waren daarmee verbonden met slavernij. In de 19e eeuw zijn die verbanden bij de bestuurders vrijwel verdwenen. 

Beweging tegen slavernij

Ondertussen moet niet vergeten worden dat ook in De Bilt stemmen werden gehoord voor de afschaffing van de slavernij. De Utrechtse hoogleraar Jan Ackersdijk lag begraven in De Bilt. Hij was een van de voormannen in Nederland van de beweging tegen slavernij. En er waren zeker ook plantagebezitters in bijvoorbeeld Suriname (waar Biltenaren eigendom konden hebben) die de tot slaafgemaakten menswaardig behandelden. In zijn geheel bleef het hele systeem niettemin puur onrechtvaardig. Het christelijk geloof leert dat alle mensen gelijk zijn maar de kerk rechtvaardigde de praktijken van de onderdrukkers door te stellen dat zwarte mensen van de zwarte Cham, zoon van Noach, afstamden en als zodanig geknecht mochten worden”.

Slavernij wijdverbreid

Doedens en Berents:” Nog een markant verhaal. De broer van de bekende schrijfster Belle van Zuylen was niet alleen heer van Zuylen maar ook van Westbroek. Hij was nauw betrokken bij West Indische Compagnie ( WIC). Van de schrijfster zelf was 40% van haar kapitaal belegd in koloniale compagnieen. Dit maakte het haar mogelijk een luxe leven als auteur te leiden. Zij kende het werk van de Franse filosoof Voltaire. Voltaire was op de hoogte van het werk van Belle. De Fransman keurde het handelen van Nederlandse slavenhouders in Suriname ten zeerste af, wat blijkt uit zijn publicatie Candide. Maar Belle heeft zich merkwaardigerwijs nooit uitgesproken over de slavernij. Als laatste verhaal nog dit: een Westbroeker werd in Afrika door de Engelsen aan een inlands heerser verkocht. Deze witte slaaf werd bevrijd door Michiel de Ruyter. Witte slaven waren er ook, bijvoorbeeld christenslaven in Noord-Afrika. Het geeft aan hoe wijdverbreid het idee van slavernij was”.

Online museum

Anne Doedens en Dick Berents zijn ook betrokken bij het Online museum De Bilt, het eerste online geschiedkundig museum van Nederland. Ook daar vindt de belangstellende veel informatie over het thema slavernij-De Bilt.