Een monumentale vergissing:

Een villa verplaatsen? Ach, waarom niet. In 1913 verhuisde een villa steen voor steen van Amsterdam naar Bilthoven. Niet iedereen was het daar mee eens: “Berlage’s beste werk wordt op slag vernietigd.”

door Hans Zijlstra

Architect Berlage was een grootheid in die dagen. Zijn beursgebouw op het Amsterdamse Damrak was beroemd in binnen- en buitenland. Al riep de villa die hij in 1900 aan het Vondelpark bouwde tegenstrijdige reacties op: “Berlage’s schepping had naast spotters weer vurige bewonderaars”, schreef familieblad Eigen Haard.

Keuken aan de voorkant
De opdracht voor de bouw van de villa kreeg hij van uitgever Leo Simons, de latere oprichter van De Wereldbibliotheek. Simons had in Engeland gewerkt en daar kennelijk zo goed geboerd dat hij zich een huis aan het Vondelpark kon veroorloven. Als hij een wandelingetje wilde maken, moest hij wel betalen. Het park was nog in particuliere handen.

Berlage zorgde ervoor dat Simons kon uitkijken op het groen. De woonkamer en de werkkamer van de villa plaatste hij aan de parkkant. De keuken plaatste hij in een uitbouw aan de straatkant, in de Van Eeghenstraat. Dat was ongehoord: een keuken aan de voorkant. Volgens Berlage was het vooral functioneel. Het gemopper van het publiek deerde hem niet.

Ook de bijnamen voor zijn schepping nam Berlage voor lief. ‘De theepot’, noemden Amsterdammers de villa. Vanuit de keuken aan de voorkant liep een rookkanaal met een bocht naar een smalle schoorsteen tegen de voorgevel. Dat leek wel een handvat. Vandaar ook die andere benaming: ‘Het huis met het handvat’.

Villa afbreken
In 1913 verhuisde Simons naar Den Haag. Parkwijck stond een tijdje leeg. Een nieuwe eigenaar wilde de villa verbouwen: de uitgebouwde keuken moest verdwijnen. Kon er ook geen verdieping bovenop? Maar daar wilde Berlage niet aan meewerken. De eigenaar overwoog vervolgens om de villa gewoon af te breken. Zo bijzonder was het pand niet. Of juist wel?

Collega’s van Berlage reageerden verontwaardigd. Het was alleen de vraag wat ze er tegen konden doen. “Geen wettelijke bepaling kan dit vandalisme verhoeden”, schreef architect Moens. Een monumentenwet was er niet. Er waren wel plannen om monumentale panden te beschermen. Maar dat ging alleen om panden van 50 jaar of ouder.
“Waarom worden monumenten van moderne kunst niet beschermd?” vroeg de redacteur van Het Bouwkundig Weekblad zich af. Een modern bouwwerk was volgens hem “meer waard dan twintig fraaie historische gebouwen.” Maar daar was niet iedereen het mee eens. Het zou nog tot 1950 duren voor de eerste tijdelijke Monumentenwet er kwam: onder de bescherming van die wet vielen alleen gebouwen van voor 1850.

Verhuizing naar Bilthoven
Voor Parkwijck kwam de redding van een goede bekende van Berlage. Architect Johannes Lambeek was hoofdopzichter geweest bij de bouw van de beurs op het Damrak. Hij kocht de villa aan, liet hem afbreken en naar zijn woonplaats Bilthoven transporteren. In overleg met Berlage bouwde hij Parkwijck aan de Soestdijkseweg steen voor steen opnieuw op. Met een paar aanpassingen: in Amsterdam stond de villa op een verhoging, hier op een vlakke ondergrond. En de keuken werd verplaatst naar de achterkant.
In Den Haag ontwierp Berlage een nieuwe villa voor Simons. Een symmetrische villa met een ronde voorgevel en een overstekend plat dak, alsof de villa een hoed op heeft. Met een beetje fantasie kan je daar de invloed van de Amerikaanse architect Frank Lloyd Wright in zien. Berlage had hem ontmoet tijdens een reis door de Verenigde Staten. Verder was hij niet onder de indruk van de Amerikaanse architectuur, want “de fijne cultuur van schoonheid” ontbrak.

‘Nieuw Parkwijck’ ging de nieuwe behuizing van Simons heten. Wat is nu het echte Parkwijck? De aangepaste en verplaatste Berlage uit 1900? Of zijn modernere ontwerp uit 1913? In ieder geval was het een monumentale vergissing van de Amsterdammers om ‘De theepot’ te laten gaan. Aan die vergissing houdt Bilthoven een fraai rijksmonument over.