Ida Gerhardt en de Werkplaats

door Henk van de Bunt

Op vrijdag 3 juni ontmoetten mensen uit Coesfeld en De Bilt elkaar voor de voormalige bodewoning van gemeentehuis Jagtlust om een gemeenschappelijk jumelageproject af te sluiten. Bij die gelegenheid droeg Willem Hendrik Gispen op verzoek een gedicht voor van een bekende dichter uit De Bilt over 75 jaar vrede, een bloemperk en de actualiteit.

‘Bij de gelauwerde dichteres Ida Gerhardt - ongetwijfeld de bekendste dichter van ons dorp -, die van 1951 tot 1967 in deze gemeente woonde, vind je een vers dat in zijn beelden de vraag van het bestuur van de Jumelage prachtig beantwoordt’. Ida Gardina (meisjesnaam; betekent `tuinier`) Margaretha Gerhardt (1905 -1997) was een Nederlandsdichteres en classica. Ook heeft zij literatuur vertaald uit het Latijn en het Hebreeuws, waaronder de psalmvertaling uit 1972, die drie jaar later ook werd opgenomen in de Willibrord(Bijbel)vertaling. Haar werk is eenvoudig maar technisch knap en vormvast. In haar vroegste werk vallen de natuurgedichten op, verder schreef ze veel gedichten over het dichten. Ida Gerhardt vond het voor een dichter(es) een voorwaarde om outsider te zijn en zo naar het leven te kijken. 

Werkplaats
In een artikel in het tijdschrift van de Historische Kring d’Oude school van maart 2014 gaat Mieke Koenen uitvoerig in op met name de periode dat de dichteres verbonden was aan de Werkplaats van Kees Boeke: ‘Na twaalf jaar te hebben gewerkt aan het Gemeentelijk Lyceum in Kampen stapte de dichteres en classica Ida Gerhardt in het schooljaar 1951-1952 over naar De Werkplaats. Kees Boeke had haar gevraagd of ze aan zijn school, die bezig was een meer reguliere onderwijsinstelling te worden, een gymnasiumafdeling wilde oprichten. Uiteindelijk zei ze ja op het verzoek van Kees: ze was bijzonder gecharmeerd van de rol die kunst en cultuur speelden in zijn school. Tegelijk was het voor haar ook heel aantrekkelijk om te kunnen wonen en werken in de buurt van haar geliefde, Marie van der Zeyde, die al sinds 1942 in Utrecht woonde’.

Boeke
Ida’s komst naar Bilthoven viel in de nadagen van Kees Boeke als schoolleider, maar toch raakte zij diep onder de indruk van zijn pedagogische idealen, eenvoud en grote liefde voor natuur en cultuur. Ze schreef een aantal gedichten over hem, die niet werden gepubliceerd, zoals dit gedichtje:

Kees Boeke op een ochtend vroeg 

Het kind dat aan de blinde muur 

schreit om zijn tol die niet wil staan, 

hoort stappen in het vroege uur. 

Een vaste hand en, trots figuur, 

beschrijft de priktol boog en baan. 

En alle lichtjes springen aan 

voor het oude en het jonge kind. 

De dag heft aan, het spel begint.

Bilthovens 
Klaas Kuiken woonde meer dan 30 jaar in Bilthoven, was actief betrokken bij de Centrumkerk en het Ida Gerhardt Genootschap en verhuisde onlangs naar de provincie Zeeland. In een lezing over Ida Gerhardt in oktober 2021 in de Centrumkerk in Bilthoven vertelde hij: ‘Of Ida ooit in de (huidige) Centrumkerk is geweest weet ik niet. Wel is bekend dat Ida in de (voormalige) Noorderkerk aan de Laurillardlaan kwam. Ida klaagde over het hoge gezelligheidsgehalte van die kerkdiensten, want zij zocht naar een monastieke en of mystieke belevingswereld. Die diensten in de Noorderkerk kenmerkte Ida als: ‘de meest verschrikkelijke prostitutie van de dienst’. Ze kon zich zo ongenuanceerd uitdrukken’.

Kuiken vindt de (Protestante) Gemeente Bilthoven wel schatplichtig aan Ida en ook het dorp Bilthoven: ‘Op de school waar Ida lesgaf: De Werkplaats (WP) daar is gelukkig wel een aandenken voor Ida geplaatst. Ida’s werk is in hoge mate religieus getint, maar niet vanuit kerks-perspectief. Dus zou een gedenkteken primair in de publieke ruimte horen te komen. De tijd zal het leren of we een gedenkteken voor elkaar kunnen krijgen’.

Maartensdijk
In het oude Werkplaatsgebouw had Ida een eigen klaslokaal met uitzicht op de schooltuin. Ida vond enkele goede vrienden op De Werkplaats, waaronder Meia Albarda (lerares Frans), die in Maartensdijk tegenover Eyckenstein woonde. Meia was tegelijk met Ida in Bilthoven begonnen. Zij was sociaal zeer bewogen, schreef toneelstukken en begeleidde op de piano muziekuitvoeringen van de school. De beide dames hadden veel gemeen: Meia was net als Ida een groot natuurliefhebber en ook literair actief.

Meia’s dochter, Marianne Kaas, was een van Ida’s eerste leerlingen. Zij genoot van het hoge niveau van de lessen Grieks en Latijn. Het fascineerde haar dat Ida niet alleen veel aandacht schonk aan inhoudelijk correct vertalen, maar ook aan de esthetische aspecten van het vertaalwerk. Marianne, die een gerenommeerd vertaalster van Franse literatuur zou worden, sprak in 2003 bij het aanvaarden van een hoge vertaalonderscheiding nog deze lovende woorden over Ida Gerhardt: ‘Zij leidde op de middelbare school (Werkplaats) ons groepje-van-vijf op haar onnavolgbare wijze naar het eindexamen en ik gedenk haar met dankbaarheid. Zij bracht ons al vertalend aandacht voor een tekst bij, en leerde ons dat het geen verspilling van tijd is om te proberen de nuance van een woord te pakken’ 

Suzanne Kaas - de dochter van Marianne Kaas - is nog zeer behulpzaam bij het zoeken en vinden van informatie uit die periode. 

Medewerker
Ook Boeke-kenner Jos Heuer verstrekt informatie over Ida Gerhardt en Bilthoven: ‘Ida was van september 1951 tot oktober 1964 medewerker op De Werkplaats. In die jaren had zij herhaaldelijk problemen met haar gezondheid. Uiteindelijk moest zij daardoor helemaal stoppen met werken. Van september 1951 tot voorjaar 1967 woonde zij in Bilthoven; de eerste jaren op kamers (twee jaar op Bilderdijklaan 100 en daarna op Jan Steenlaan 14 ). In november 1956 kocht zij samen met haar vriendin Marie van der Zeyde voor 25.000 gulden het huis aan de Bilderdijklaan 14. Ze hebben er gewoond van voorjaar 1957 tot de lente van 1967. Beide dames verhuisden toen naar Eefde’.

Alles is pas aangevangen. Ongemeten zijn de kansen: Orpheus liet de stenen dansen.

Uit de biografie van Mieke Koenen over Ida Gerhardt: ‘Met dit gedicht ben ik mijn praatje begonnen op avonden waarop ik als decaan de ouders informeerde over vakkenpakketten en vervolgstudies’. Ida zegt deze woorden, kijkend over de IJssel op de dijk in de buurt van Eefde, een dorp onder Deventer, aan het begin van een documentaire over haar door Cherry Duyns (‘De wording’ in 1984). Zij is dan al 79 jaar en leeft daar al jaren met haar partner Marie van der Zeyde, de vrouw die zij al tijdens haar gymnasiumtijd had leren kennen. Het gedicht getuigt van een ongebreidelde hoop en een gefundeerd vertrouwen. En dat levensgevoel kenmerkt haar en dat heeft haar ook aangetrokken in lesgeven, in de WP en in de zeggingskracht van poëzie; dit alles ondersteund door ‘een levenlang gesprek met God’, zoals de dominee bij de dienst bij haar dood zei; als zij ‘ontweken is naar het blauw’.