Akkermannetje

Samen met mijn collega ben ik in de buurt van natuurgebied de Hooge Kampse Plas in Groenekan, als hij ineens enthousiast roept ‘Ah, daar heb je de akkermannetjes. Ik vind dat zulke leuke beestjes!’ 

Ik had het woord ‘akkermannetje’ nog nooit gehoord, maar zie meteen dat hij doelt op de witte kwikstaart. Het is een algemeen voorkomend vogelsoort die onder vogelaars ook wel ‘witte kwik’ wordt genoemd. Met zijn zwart-wit met witte vleugelstrepen en zwarte keel en kopkap is het akkermannetje onmiskenbaar. Zowel te voet als in de vlucht beweegt de lange staart voortdurend op en neer. 

Er zijn ook gele en een grote gele varianten van dit vogeltje, maar het is de rouwkwikstaart waar de witte kwikstaart het meest op lijkt. Dat is overigens een soort die je beduidend minder gauw tegenkomt. 

Als je in de buurt van akkers en weilanden fietst kun je de witte kwikstaart zo maar op de weg aantreffen. Als je dicht genaderd bent, vliegt hij op en voor je uit. Dit proces herhaalt zich steeds en kan het vogeltje lang volhouden, totdat het hem te bar wordt. Dan vliegt hij naar het uitgangspunt terug. Het is alsof hij je eerst niet durft te passeren, maar daarna alle moed verzameld heeft om het waagstuk te volbrengen. 

Wist je dat behalve ‘akkermannetje’ de witte kwikstaart nog meer volksnamen kent? Bijvoorbeeld koevinkje, bouwmannetje, landmetertje, ploegdrijverke en paardenwachter. De meeste aanduidingen verwijzen naar de leefwijze van het akkervogeltje, maar hoe zit het met bestanddeel ‘mannetje’? Volgens de etymologie moet de verklaring gezocht worden in de overdrachtelijke betekenis van ‘kleine man, op een of andere manier werkzaam op het veld’. 

Bij een ander vogeltje, het baardmannetje, ook wel baardmees genoemd, is voor mij de verklaring van het masculiene bestanddeel meer voor de hand liggend. Deze heeft kenmerkende bakkebaarden en baarden komen - voor zover ik weet - alleen bij mannen voor. 

Verkleinwoorden van vogelnamen mogen overigens niet meer van ornithologische taalpolitie. Denk maar aan winterkoning voor een van de kleinste vogeltjes van ons land, of de goudhaan, nog zo’n ukkepuk. Consequent is men daarin overigens niet, getuige het paapje, bokje en nonnetje. Maar ja, dat zou ook veel verwarring geven! 

Jacqueline van Dam, Boswachter Publiek Utrechts Landschap