Anna Magdalena Bach

Johann Sebastian Bach, de grootste componist van de westerse beschaving, moet kapot van verdriet zijn geweest toen hij in 1720 terugkeerde van een muziekreis en vernam dat zijn geliefde vrouw, Maria Barbara, in zijn afwezigheid twee maanden eerder was gestorven en begraven.

Ze was, net als hijzelf, pas 35 jaar oud. Ze hadden elkaar, zo wordt gezegd, ooit heimelijk in de kerk ontmoet, waar hij voor haar musiceerde op het orgelbalkon (het zgn. oksaal); Bach werd daar nog officieel voor berispt door de kerkenraad. Niet voor het eerst overigens: hij was al eerder aangesproken op het verlaten van kerkdienst voor het nuttigen van een glaasje wijn (de preek duurde in die tijd al gauw een uur), op het vechten op straat (vrijgesproken omdat hij niet was begonnen) en op het ongeoorloofd op reis gaan tijdens zijn dienstbetrekking: in plaats van 4 weken was hij 4 maanden weggebleven.

Bach en zijn vrouw waren zielsgelukkig geweest samen: ze was niet alleen directe familie (ze hadden gemeenschappelijke overgrootouders), maar ze deelde ook zijn bezetenheid voor de muziek, en wat moet hij haar gemist hebben. Vermoed wordt dat Bach de Chaconne BWV 1004 als eerbetoon, als groots monument voor haar nagedachtenis schreef, en wie de jankende beginakkoorden hoort, gevolgd door de dolende en volstrekt eenzame lijnen die erop volgen, kan niet anders dan voelen dat Bach, inderdaad, gebroken moet zijn geweest: de vier dalende noten waar het werk op is gebaseerd staan natuurlijk voor de afdaling in het graf.

Anderhalf jaar later hertrouwde Bach met de sopraan Anna Magdalena, 16 jaar jonger dan hij, en al snel gaf hij ook haar het mooiste wat hij bezat: een zogenaamd Klavierbüchlein, een muziekboekje met zijn eigen werken, om haar te onderrichten en te eren. Anna was zelf een geliefde zangeres, en bleef werken aan het hof tot hun verhuizing naar Leipzig in 1723. Ze hielp Bach niet alleen in zijn dagelijkse muziekpraktijk, bijvoorbeeld door het kopiëren van zijn partituren, maar zong ook zijn soms duivels lastige muziek, zoals de beroemde aria ‘Willst du mir dein Herze schenken,’ dat meteen een mooi inkijkje geeft in de intieme verhouding die Bach met zijn veel jongere vrouw moet hebben gehad.

Deze aria was onder andere afgelopen vrijdagavond in de Woudkapel in Bilthoven te beluisteren, bevallig gezongen door sopraan Joalien van den Houten, die met haar prachtige, jeugdige stem en verschijning zo uit Bachs leven leek te zijn weggelopen, kundig begeleid door klavecinist Jan Kleinbussink, die ook nog enkele menuetten en polonaises ten gehore bracht. Het Klavierbüchlein moet gelezen worden als een soort muzikaal ‘poëziealbum’, waarin de beide geliefden niet alleen muzikaal, maar ook intiem steeds meer naar elkaar toe groeiden en met elkaar verweven raakten. Zo lijken hun handschriften steeds meer naar elkaar toe te groeien, over de jaren heen: een prachtige, liefdevolle symbiose, een gelukkig huwelijk, waarin zij een centrale rol speelde, cruciaal voor de grote Bach: ze organiseerde huisconcerten, voedde hun 13 kinderen op en verzorgde de grote meester tot de dood hen scheidde.

Hun geluk werd inderdaad alleen verstoord door het relatief vroege overlijden van de veel oudere Bach: Anna overleefde haar man nog tien jaar in bittere armoede (Bach stierf niet rijk), zich wijdend aan de nalatenschap van haar grote liefde, al na een half jaar al in de steek gelaten door de Gemeenteraad van Leipzig, na een jaar haar huis al uitgezet, begraven in een armengraf in Leipzig, en haar laatste overblijfselen weggebombardeerd door de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog. Ze leeft gelukkig voort in het prachtige, liefdevolle Klavierbüchlein. (Peter Schlamilch)