Aanvraag gemeentelijk monument Broederschapshuis Kees Boeke ligt stil

door Henk van de Bunt

‘Delen van Bilthoven zijn in de loop van de jaren aangepast, veranderd en soms gesloopt, met als gevolg dat de gemeente op tal van plekken is veranderd. Voor nog bestaande gebouwen en gebieden geldt dat het vanuit cultuurhistorisch, archítectonisch en wetenschappelijk oogpunt wenselijk is deze te behouden voor de volgende generatie. Het aanwijzen van gebouwen en gebieden als gemeentelijk monument is een middel om dit te bewerkstelligen’. 

Aldus een inleiding van een brief van Stichting Erfgoed Broederschapshuis Kees Boeke, waarin deze stichting op 25 juni 2023 een aanvraag doet tot aanwijzing als gemeentelijk monument van het Broederschapshuis, gelegen aan de Sweelincklaan 1 in Bilthoven. 

Het Broederschapshuis is een van de beeldbepalende gebouwen in de gemeente Bilthoven; de vergunning voor de bouw ervan werd op 26 juni 1919 verleend aan C. Boeke. Boeke’s levensbeschouwelijke uitgangspunten, solidariteit en gelijkheid, stonden centraal bij de bouw van het Broederschapshuis. Omdat het huis ook zou moeten gaan bijdragen aan de wereldwijde solidariteit werd het ‘Het Broederschapshuis’ genoemd. ln het voorjaar van 1920 werd het als Conferentiehuis in gebruik genomen. ln het boek De Bilt-Bilthoven ‘in oude prentbriefkaarten’ zijn veel prentbrieftaartenvan het Broederschapshuis betreffende de periode 1921 tot 1963 opgenomen. Opvallend is dat van het oude schoolgebouw van de Werkplaats gelegen aan de Frans Halslaan 68 (gemeentelijk monument) slechts 3 prentbriefkaarten zijn opgenomen. 

Expertiserapport
Oud-medewerker van de Werkplaats Jos Heuer schreef eerder dit jaar het expertiserapport ‘Het Broederschapshuis: broedplaats voor een nieuwe mensengemeenschap’. Heuer was 42 jaar aan de Werkplaats verbonden, eerst als medewerker geschiedenis en vervolgens als schoolleider en uiteindelijk als directeur bedrijfsvoering. Hij heeft veel geschreven over het erfgoed van Kees en Betty Boeke en de Werkplaats, en is medeauteur van het boek Tiendesprongen dat de historie van een baanbrekend idee van Kees Boeke beschrijft.

Cultuurhistorische waarde
Het Broederschapshuis in Bilthoven is een gebouw met een grote cultuurhistorísche waarde. Heuer draagt daarvoor in zijn rapport de volgende redenen aan: ‘Het Broederschapshuis was een belangrijk centrum van de christen-pacifistische beweging en de bakermat van de Europese nooit-meer-oorlog-beweging. In 1921 is ‘War Resisters International’ (WRI), de beweging die bekend geworden is door het ‘gebroken geweertje’, hier opgericht.

Verder, de beweging voor de vernieuwing van opvoeding en onderwijs heeft door de conferenties in Het Broederschapshuis een belangrijke rol in het Nederlandse onderwijs kunnen spelen en mede door deze bijeenkomsten is het fundament voor opvoeding en onderwijs op De Werkplaats gelegd. Vervolgens heeft deze werkwijze door de in het Broederschapshuis gehouden Werkplaatsconferenties verdere bekendheid gekregen. De Bilthovense Beweging met de Gemeenschapsleiding en het Gemeenschapsblad had zijn basis in Het Broederschapshuis. Vanuit Het Broederschapshuis werden in het eerste decennium van haar bestaan vele humanitaire acties georganiseerd en aan het eind van het tweede decennium was het huis een veilige haven voor vele joodse vluchtelingen uit Duitsland en Oostenrijk. Het Broederschapshuis was vanaf 1937 jarenlang een geliefd vakantieoord voor leden van de Doopsgezinde Gemeenschap in Nederland’.

Belang
Het Broederschapshuis is hiermee een gebouw dat door haar geschiedenis van algemeen belang is. Het staat symbool voor een politiek-maatschappelijke en cultuur-historische belangwekkende periode, niet alleen in de geschiedenis van Bilthoven, maar ook nationaal en internationaal. Het was jarenlang een broedplaats voor politiek-maatschappelijke bewegingen die niet alleen in Bilthoven, maar ver daarbuiten van grote invloed zijn geweest. Het is daarom van belang dat Het Broederschapshuis de status van gemeentelijk monument krijgt om deze geschiedenis te kunnen blijven vertellen en doorgeven aan volgende generaties.

Aanvraag
Het bestuur van de Stichting Erfgoed Broederschapshuis Kees Boeke, bestaande uit voorzitter Ferry Bogaards, secretaris Christiaans Wijnmans en penningmeester Arnout van den Berk heeft de aanvraag betreffende het broederschapshuis op 25 juni ingediend bij de gemeente. Op vrijdag 29 september heeft een ambtenaar van de gemeente in aanwezigheid van Jos Heuer het pand bekeken en is afgesproken dat de aanvraag in behandeling genomen zou worden. Vervolgens is er ondanks de nodige reminders niets meer vernomen en is de zorg om het behoud van het beeldbepalende pand voor Bilthoven, onderschreven door een belangrijk historisch rapport, niet afgenomen. Zie ook de website https://stichtingerfgoedbroederschapshuiskeesboeke.nl/.

Een foto uit 1938 van het Broederschapshuis uit de digitale verzameling van Rienk Miedema.