Ontwikkeling democratie door de eeuwen heen

door Rob Klaassen

Woensdag 5 juni werd aan burgemeester Sjoerd Potters het boek aangeboden dat de ontwikkeling van de democratie in ons land vanaf 1795 beschrijft; een boek geschreven door Wouter van Dijk, senior collectiebeheerder bij het Regionaal Historisch centrum Vecht en Venen in Breukelen. Dit is de bewaarplaats van het archief van de gemeenten De Bilt, De Ronde Venen en Stichtse Vecht.

Het boek ´De stem van het volk’ laat diverse ontwikkelingen van de democratie in ons land vanaf 1795 tot heden zien, alsmede ook hoe deze ontwikkelingen in de loop van de tijd zich bij de drie gemeenten in werkelijkheid hebben voltrokken. Door deze vorm te kiezen is er sprake van een bijzonder boeiend en sterk tot de verbeelding sprekend en rijk geïllustreerd boekwerk ontstaan. Aan de hand van dit boek zullen we enkele zaken kort de revue laten passeren.

Patriotten en Orangisten
Inwoners van de Nederlandse Republiek werden in de loop van de tijd steeds meer geschoold en steeds mondiger. De Patriotten wensten daarom eind 18^e eeuw hervormingen van het eeuwenoude staatsbestel. Een bestel waarbij de adel en patriciërsfamilies onderling alle belangrijke posten en ambten verdeelden. Stadhouder Willem V was daarbij de verpersoonlijking van alles van wat er volgens de Patriotten mis was; i.t.t. de Orangisten die juist van mening waren dat alles maar gewoon bij het oude moest blijven. Uiteindelijk leidde dit tot een strijd tussen beide partijen, waarbij uiteindelijk de stadhouder in 1795 naar Engeland vluchtte. Idealen van Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap deden hun intrede in ons land en voor het eerst mochten zo’n 400.000 burgers meebeslissen over hun bestuur, terwijl dit voorheen slechts zo’n 2000 regenten betrof. 

1798 - eerste grondwet
Ons land werd een zogenoemde eenheidsstaat, de Trias Politica werd ingevoerd -een scheiding tussen wetgevende, uitvoerende en rechtssprekende macht- en er kwam een scheiding tussen kerk en staat, met als gevolg dat de staat de traktementen van predikanten in principe niet meer ging betalen. In plaats daarvan werd er een ‘vrijwillige’ bijdrage gevraagd van de kerkgangers zoals dat o.a. in Achttienhoven en Westbroek geschiedde.

In de jaren die volgden werden mede onder druk van de Franse overheersing door Napoleon enkele zaken weer verder teruggeschroefd door bijvoorbeeld de invoering van een censuskiesrecht (alleen hogere inkomens mochten nog stemmen) waardoor aan velen hun stemrecht weer werd ontnomen.

Grondwetsherziening 1848 
Rond 1840 ontstond steeds meer verzet tegen de autocratische manier waarop Nederland werd bestuurd en was er vooral ook verzet tegen het zogenoemd getrapt kiesstelsel. Elders in Europa was er inmiddels een sterke roep om een liberalisering ontstaan. In Nederland bleef dit achterwege. Men schaarde zich achter hun vorst. Een vorst die recent België in 1830 zag vertrekken, terwijl de 10 daagse veldtocht bij velen nog vers in het geheugen lag. Toen echter rond 1840 de economische situatie erg verslechterde kreeg Thorbecke alsnog in 1848 de opdracht voor het schrijven van een nieuwe grondwet. Er kwam een nieuwe indeling van het bestuur in rijk, provincie en gemeenten.

Verzuilde samenleving
De belangrijkste politicus die zich in de tweede helft van de 19 eeuw teweer stelde tegen de liberale hegemonie in het parlement was de orthodox-protestantse predikant-journalist Abraham Kuyper. Kuyper was bezield door de gedachte dat de Nederlandse maatschappij een op orthodox-protestantse leest geschoeide herkerstening nodig had. Hij schreef het blad De Standaard vol, richtte de Vrije Universiteit op en was actief Tweede kamerlid voor de Antirevolutionaire partij. Door zijn toedoen legde hij de basis voor de verzuiling, zoals deze tot eind 1960 heeft bestaan. Een belangrijk onderwerp was toen de schoolstrijd, waarbij protestanten samen met katholieken optrokken om zo een gelijke financiering te krijgen zoals deze toen al gold voor het openbaar en bijzonder onderwijs.

Drie generaties burgemeesters
Toen koning Willem I de troon besteeg voerde hij een actieve politiek om mensen in de adelstand te verheffen. Hier maakte de burgemeester van Maartensdijk , Maurits Jacob Eyck dankbaar gebruik van. Hij kocht in 1818 Zuylichem bij Zaltbommel en heette vanaf toen Eyck van Zuylichem. Eyck was al sinds 1811 burgemeester van Maartensdijk. Hij bleef dat tot 1847. Dit alles ondanks het feit dat hij een verleden als fervent Patriot kende. Zijn zoon, Frans Nicolaas, volgde hem op. Hij gaf aan koning Willem II hiervoor als reden dat hij op zijn 40^e pas was getrouwd en inmiddels vader was geworden en hij “het pligtmatig acht niet langer werkeloos te blijven….”. Hij bleef 19 jaar lang burgemeester.

Grondrechten
De Grondrechten werden gedurende de 2^e Wereldoorlog zeer wreed verstoord door de inperking of meestal totaalverbod op verschillende grondwettelijke vrijheden c.q. grondrechten van iedere Nederlander Dit om nog maar te zwijgen over het trieste lot dat vooral de Joodse medeburgers trof. Nederland viel toen ten prooi aan een vrijwel volledige nazificatie met alle grote ellende van dien. Na de Tweede Wereldoorlog keerden weliswaar de zuilen weer terug. De politiek echter was er van links tot rechts inmiddels van overtuigd geraakt dat de overheid een actievere rol in de maatschappij moest gaan spelen. Daarom werd er o.a. in 1950 door het eerste kabinet Drees een Wet op de ondernemingsraden ingevoerd. In de jaren 1960-1970 was er op alle mogelijke terreinen in de samenleving sprake van een voortschrijdende democratisering. 

Bezoek Jan Schaefer 
De protestgeneratie roerde zich ook in De Bilt; toen in de jaren ’70 er een mogelijke sanering van de Nieuwstraat (De Bilt) dreigde trachtte de gemeente de woningen daar aan te kopen. Maar omdat er weinig schot in deze aankoop zat, leefde bij de inwoners de vrees dat de buurt zou gaan verloederen. Een actiecomité, dat in 1972 werd opgericht trachtte dit te stoppen. In 1975 bezocht Jan Schaefer, staatssecretaris Stadsvernieuwing de Nieuwsraat en bemiddelde tussen buurtbewoners en het college van B&W. Dit had tot gevolg dat het saneringsplan alleen tot het zuidelijk deel werd beperkt.

Het boek is te koop bij de Bilthovense Boekhandel en te bestellen via info@rhcvechtenvenen.nl.

Lezersactie
Voor lezers van De Vierklank is een aantal exemplaren ter beschikking gesteld. Om hiervoor in aanmerking te komen stuurt u voor 5 juli een mail naar info@vierklank.nl met in het onderwerp ‘Stem’. De exemplaren worden onder de inzenders verloot. Iedereen krijgt bericht.

V.l.n.r. Burgemeester Sjoerd Potters, Roosmarijn Ubink, directeur-streekarchivaris en eindredacteur van het boek en Wouter van Dijk streekarchivaris en auteur van het boek.