Over de houding tegenover teruggekeerde Joden (1)

door Henk van de Bunt

In 2021 vroegen GroenLinks en PvdA de gemeente De Bilt om duidelijkheid over de roof en doorverkoop van Joods vastgoed tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.

Het college gaf aan dat hiervoor nader onderzoek nodig was. Eind 2024 stelde de gemeenteraad €30.000 beschikbaar voor een extern onderzoek, dat naar verwachting in 2026 start. 

Intussen onderzocht historicus Anne Doedens van het Online Museum De Bilt op eigen initiatief en kosteloos archiefmateriaal. Hij vond nieuw materiaal over door de Duitsers geroofde Joodse bezittingen en informeerde hierover de Stichting Struikelstenen De Bilt, de Historische Kring d’Oude School De Bilt en de Historische Vereniging St. Maerten in Maartensdijk. 

ERR actief 

Historicus Anne Doedens: ‘De afgelopen tijd keek ik naar materiaal over door de Duitsers gestolen bezittingen van Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog’. Ik heb niet het idee dat daar door relevante partijen al naar gekeken is, althans er is geen publiciteit aan gegeven. 

Doedens schrijft over de Hauptarbeitsgruppe Niederlande van de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR). Deze organisatie was tijdens de oorlog gevestigd in Amsterdam en opereerde van daaruit in heel Nederland, ook in Bilthoven. De ERR maakte deel uit van een omvangrijke rooforganisatie die in vrijwel geheel bezet Europa actief was. Boeken, kunstvoorwerpen, meubels, textiel en andere waardevolle bezittingen – voornamelijk van Joodse eigenaren – werden in beslag genomen, geregistreerd en vervolgens naar Duitsland afgevoerd. Ook speelde de organisatie een rol bij de onteigening en financiële afwikkeling van geroofde eigendommen.

Bilthoven

Ook in de gemeente De Bilt, en met name in Bilthoven, was de ERR actief. Twee data springen eruit: 28 augustus en 23 september 1942. Rond deze dagen werden woningen van Joodse inwoners systematisch onderzocht en leeggehaald.

De bewoners waren vaak al naar Amsterdam overgebracht, in afwachting van deportatie, of waren ondergedoken of gevlucht. In het archief van het Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) bevinden zich ongeveer 130 stamkaarten van de Hauptarbeitsgruppe Niederlande. Deze kaarten laten nauwkeurig zien hoe de bezetter de roof organiseerde. Iedere woning en vrijwel elk onderdeel van de inboedel werd beschreven, geregistreerd en vaak getaxeerd. Soms bevatten de kaarten veelzeggende details. Zo wordt op enkele kaarten vermeld dat goederen toebehoorden aan een echtpaar in een zogenoemde Mischehe, een gemengd huwelijk tussen een Jood en een niet-Jood.

Op de kaarten worden slachtoffers veelal aangeduid als ‘emigrant’ – een cynische omschrijving, omdat de meesten niet vrijwillig waren vertrokken, maar waren gedeporteerd en uiteindelijk in een concentratie- of vernietigingskamp om het leven kwamen.

Onthutsend

De registraties laten grote verschillen zien. Sommige slachtoffers bezaten nauwelijks meer dan kleding en enkele persoonlijke bezittingen. Andere kaarten bevatten een complete inventaris van de huisraad, inclusief een waardebepaling van vrijwel ieder voorwerp.

Een kaart betreft bijvoorbeeld R. Lion en R. Strasburger, bewoners van een kamer aan de Rubenslaan 46 in Bilthoven. Zij hadden volgens de registratie alleen hun kleding en persoonlijke bezittingen meegenomen. Het archief van de Hauptarbeitsgruppe Niederlande biedt een indringend inzicht in de bureaucratische en gevoelsloze precisie waarmee de Duitse bezetter de onteigening van Joodse inwoners organiseerde. Achter de zakelijke formulieren en inventarislijsten gaan persoonlijke tragedies schuil.

De kaarten laten niet alleen zien wat er werd geroofd, maar herinneren ook aan de mensen van wie deze bezittingen waren. Voor velen betekende het leeghalen van hun woning het begin van een weg die via deportatie eindigde in een concentratie- of vernietigingskamp. Hun huis zouden zij nooit meer terugzien.

Inmiddels ging het Online Museum begin juli al nader in op wat zich in de andere kernen afspeelde. Ook verhaalt Bernard Schut in Bilthoven, een dorp in de greep van de oorlog over deze periode. Verder wordt ingegaan op de roof van Duitse inboedels in Bilthoven en op de rol van burgemeester Van der Borch, die in 1927 in De Bilt werd benoemd en met een onderbreking tijdens de Tweede Wereldoorlog, tot 1952 burgemeester bleef.