160 jaar oude beuk geveld

Hij is ter ziele. De beeldbepalende beuk op landgoed Oostbroek is niet meer. Kijk hem daar liggen. Maar liefst 160 jaar, zo blijkt uit het aantal jaarringen, heeft hij op die markante plek gestaan. En alsof dat nieuws op zichzelf nog niet treurig genoeg was, kreeg hij in zijn memoriam ook nog de weinig romantische naam BZN: Boom Zonder Naam.

Jarenlang was deze oude reus de zorg van mijn collega Joris Hellevoort. Sommigen waren twintig jaar geleden al van mening dat hij omgezaagd moest worden, maar Joris wilde daar niet aan. 

Onderzoek

In februari 2022 lieten we de boom uitgebreid onderzoeken. Niet omdat we nieuwsgierig waren naar zijn leeftijd, maar omdat hij signalen afgaf dat het minder goed met hem ging. Zijn groei was gestagneerd; aan de uiteinden van de takken verschenen karakteristieke ‘kraaienpootjes’, iets wat bomenhoeders liever niet zien. Bovendien hingen er wat dode takken in de kroon en zat er aan de stamvoet een bijzondere gast: de waslakzwam.

CT scan

Bij zo’n boomtechnisch onderzoek komt verrassend veel kijken. Natuurlijk wordt er eerst goed gekeken naar de uiterlijke kenmerken. Vervolgens verschijnen hulpmiddelen als een klophamer en prikstok ten tonele. En alsof dat nog niet genoeg is, komt er ook nog een Picus geluidstomograaf aan te pas: een apparaat dat geluidsgolven door de stam stuurt en meet hoe snel die zich verplaatsen. Gezond hout geleidt het geluid anders dan rot hout, waardoor een soort CT scan van de boom ontstaat, zonder dat er ook maar één boor aan te pas komt. Wel zo prettig.

Diagnose

De uitkomst van het onderzoek was helaas weinig hoopgevend. Op slechts dertig centimeter boven het maaiveld bleek de stamvoet al fors aangetast door rot. De aanstichter van het onheil was een groot exemplaar van de zeldzame waslakzwam. Het predicaat ‘mycologisch monument’ misstaat hier niet. Vermoedelijk had deze zwamkampioen het al tientallen jaren goed naar zijn zin aan de voet van de boom. Intussen brak hij het kernhout langzaam af door witrot: niet bepaald een ideale boomgast. Toch verdient de waslakzwam ook enige waardering. Waar hij hout afbreekt, ontstaan holtes en dood hout: een waardevol leefgebied voor onder andere insecten en muizen. De grote vraag in 2022 was natuurlijk: wat nu? Omzagen? Nee, dat deden we dus niet. Omdat de boom niet direct langs de weg stond, vormden vallende takken nauwelijks een gevaar. Maar als de stam bij de aangetaste voet zou breken, lag de openbare weg – en daarmee vooral veel fietsers – wel binnen het valbereik van deze kolos.

Laatste voorzorg

De ingreep was even inventief als onzichtbaar. Geen rigoureuze snoei, want juist dat zou de boom versneld doen aftakelen. Een oude beuk ineens volop in de zon zetten is vragen om zonnebrand, met een versneld afstervingsproces als gevolg. In plaats daarvan hebben we de kroon met stuurlijnen en grondankers gezekerd en daarmee de veteraan als het ware in veiligheidsgordels gezet. Mocht de stam ooit bezwijken, dan kon de boom in ieder geval niet op de weg terechtkomen.

Een naam waard

Het moment waarvoor we vier jaar geleden maatregelen hebben getroffen is inmiddels gekomen. De oude reus is gevallen. Zijn leven eindigde, zoals dat van zoveel bomen bij Utrechts Landschap, niet plotseling, maar na een jarenlang samenspel van aftakeling, zorg, onderzoek en zorgvuldige afwegingen. 

Hij liet 160 jaarringen achter, een zeldzame waslakzwam die waarschijnlijk nog jarenlang zal voortleven, én een verhaal dat het verdient om verteld te worden. Misschien hoorde daar ook een echte naam bij.

Jacqueline van Dam, boswachter Utrechts Landschap