Nesten kunnen wel honderden kilo’s wegen

Een ooievaarsnest lijkt misschien een eenvoudige hoop takken, maar schijn bedriegt. De bouw begint vaak al in februari of maart, wanneer de vogels terugkeren uit hun overwinteringsgebieden. Het mannetje arriveert meestal als eerste en knapt het oude nest op. Daarna helpt het vrouwtje mee met het aanvoeren van nieuwe takken, gras, mos en ander zacht materiaal voor de binnenkant.

Ooievaars zijn trouw aan hun nestplaats. Jaar na jaar keren ze terug naar hetzelfde nest, dat steeds verder wordt uitgebouwd. Daardoor kunnen nesten indrukwekkende afmetingen bereiken: soms meer dan anderhalve meter doorsnee en honderden kilo’s zwaar. In uitzonderlijke gevallen weegt een nest zelfs meer dan een ton.

Die enorme bouwwerken ontstaan niet in één seizoen. Een nest begint vaak met een stevige basis van dikke takken, die zorgvuldig in elkaar worden gevlochten. Vervolgens worden steeds kleinere takken aangebracht om het geheel steviger te maken. De nestkom, waarin de eieren worden gelegd, wordt bekleed met gras, stro, mos, bladeren en soms zelfs schapenwol of hooi. Alles wat zacht is en warmte vasthoudt, kan worden gebruikt. Tijdens het broedseizoen blijven de vogels voortdurend aan het nest bouwen. Regelmatig arriveert een van beide ouders met een nieuwe tak in de snavel, die zorgvuldig een plaats krijgt in de constructie.

Dat bouwen gaat niet altijd zonder discussie. Wie een ooievaarspaar langere tijd observeert, ziet dat er regelmatig flink wordt ‘overlegd’. Een tak die volgens het mannetje perfect ligt, wordt door het vrouwtje soms direct weer verplaatst. Andersom gebeurt dat net zo goed. Uiteindelijk ontstaat zo een stevig nest dat bestand is tegen harde wind, regen en het gewicht van twee volwassen vogels en hun opgroeiende jongen.

Hoewel niet ieder paar een leven lang bij elkaar blijft, keren veel vogels wel jarenlang terug naar hetzelfde nest. Soms moet een nieuw paartje een bestaand nest veroveren, waarbij flinke luchtgevechten kunnen ontstaan. Het bezit van een goed nest is immers van groot belang voor een succesvol broedseizoen.

Na de paring legt het vrouwtje meestal drie tot vijf eieren. Beide ouders broeden ongeveer 33 dagen. Daarna breekt een drukke periode aan. De jongen groeien razendsnel en hebben enorme hoeveelheden voedsel nodig. Regenwormen, insecten, kikkers, muizen, mollen en soms zelfs jonge vogels staan op het menu. De ouders lopen dagelijks vele kilometers door weilanden en slootkanten om voldoende voedsel te verzamelen. Bij terugkomst op het nest braken ze het voedsel uit, waarna de jongen gretig hun portie bijeen pikken.

Op warme dagen hebben ooievaars een bijzondere manier om hun jongen koel te houden. De ouders brengen niet alleen water naar het nest, maar laten soms ook druppels uit hun snavel over de kuikens lopen. Daarnaast spreiden de jongen hun vleugels om zoveel mogelijk warmte kwijt te raken. Nog opmerkelijker is dat ooievaars, net als sommige andere vogelsoorten, op hun eigen poten poepen. Door de verdamping van het vocht koelen hun poten af, waardoor ook de lichaamstemperatuur daalt. Dit verschijnsel wordt wel ‘urohidrose’ genoemd.

Na ongeveer acht weken zijn de jonge ooievaars vrijwel net zo groot als hun ouders. Ze oefenen dan fanatiek met het uitslaan van hun vleugels en maken kleine sprongen op het nest. Niet veel later volgt de eerste vlucht, een spannend moment dat vaak veel bekijks trekt. De jongen blijven daarna nog enkele weken in de omgeving om vliegervaring op te doen en voedsel te leren zoeken.

Eind augustus of begin september vertrekken de meeste Nederlandse ooievaars naar Zuid-Europa of Afrika. Op warme luchtstromen zweven ze duizenden kilometers zonder veel met hun vleugels te slaan. Opvallend is dat jonge ooievaars de route niet van hun ouders leren. Ze trekken grotendeels op instinct en sluiten zich onderweg aan bij andere vogels. Pas twee tot vier jaar later keren ze terug om zelf een partner te zoeken en een nest te bouwen.

Het succes van de ooievaar in Nederland is allesbehalve vanzelfsprekend. Halverwege de vorige eeuw waren ze bijna uit Nederland verdwenen. Dankzij natuurherstel, beschermingsmaatregelen en herintroductieprojecten is de populatie spectaculair hersteld. Westbroek vormt daarvan een prachtig voorbeeld. De uitgestrekte, vochtige graslanden bieden volop voedsel en de vele geschikte nestplaatsen maken het dorp tot een ideale woonplek.

Jaarlijks vergapen honderden passanten zich aan de ooievaars in Westbroek. Westbroek staat bekend als hét ooievaarsdorp van de provincie Utrecht. Dankzij de optimale leefomstandigheden telt het dorp inmiddels vele tientallen ooievaars en nesten. Lokale vrijwilligers houden de populatie nauwlettend in de gaten.