Winterkijken – je ziet het pas als je het doorhebt

In deze tijd van het jaar krijg ik weleens de vraag: ‘Waarom is er nu zo weinig te zien in de natuur?’ Dan glimlach ik. Want, terwijl de vraagsteller om zich heen tuurt naar de grijze lucht, de kale bomen en de bruine bladeren op de bosbodem, zie ik juist nu meer om te ontdekken. Je moet alleen een beetje oefenen in winterkijken.

Neem gisterochtend. Ik liep door De Leyen en Beukenburg. Deze bossen bij Bilthoven lagen er stil bij, het miezerde wat. De meeste planten hebben zich teruggetrokken, maar dat maakt het wintergroen des te opvallender. Waar eerst bladeren en bloemen het bosbeeld overheersten, zie je weer andere dingen in de natuur. Het duurzame groen. Het bescheiden groen. Het verkleurende groen. Het groen dat is opgewassen tegen kou en wind, en stilletjes doorgaat met zijn werk: schuilplaatsen bieden, bodemleven voeden, energie opslaan, de kringloop gaande houden. Wintergroen, die rustige vriend die niet veel zegt, maar waarvan je blij wordt dat ’ie er is.

Mos, de stille kracht van het bos

Wat dacht je van mossen met hun vele tinten groen? In de zomer zie je het bijna niet — dan zijn het net een soort stilzittende pubers met hun smartphone weggedoken in een hoekje. Maar in dit jaargetijde schitteren de mossen alsof ze een schoonheidsbehandeling hebben gehad: frisgroen, kussenzacht, en vol leven. Soms wordt beweerd dat mos ‘niks doet’, maar niets is minder waar. Het werkt als een natuurlijk sponssysteem dat water vasthoudt, voedingsstoffen filtert en plekken creëert voor kleine beestjes die jij misschien nooit ziet, maar wel een belangrijke rol vervullen in de voedselketen. 

Hulst, een kerstklassieker

Wie kent ‘m niet: hulst met zijn glanzende, altijd groene bladeren? De vrouwtjesexemplaren zijn nu volop versierd met knalrode bessen: de ietwat ijdele struik lijkt klaar voor een fotoshoot. Voor velen een bekend onderdeel van kerststukjes. Onder die opsmuk schuilt overigens een enorme natuurwaarde: wintervoer voor vogels, beschutting voor kleine zoogdieren, en een veilig thuis voor sommige insecten. Bovendien, je hoeft maar één koperwiek te zien die met overtuiging een hulstbes naar binnen werkt om te begrijpen dat de bessen geen kerstversiering zijn, maar een volwaardig onderdeel van de winterse voedselketen.

De ene braam is de andere niet

Wist je dat er in ons land meer dan 200 soorten braamstruiken voorkomen? Deze stikstofminnende plant wordt door velen van ons verfoeid. Hij weet gemakkelijk hele gebieden te koloniseren en daarmee andere planten te verdringen. Tegelijkertijd vervullen de struiken een belangrijke rol in het ecosysteem (schuilplaats en voedsel in de vorm van stuifmeel, nectar en vruchten). Ik kan de schoonheid van het afstervend blad wel waarderen. De onderzijde is prachtige zilvergrijs, dat met regendruppels nóg mooier is. 

Stoere planten

Onderweg kom ik diverse plekken tegen met adelaarsvaren. Het is jammer dat de zon niet schijnt, anders zou het blad van de varen prachtig oplichten. Het is zo’n plant die doet alsof hij de winter niet aankan. Boven de grond is het ‘drama’: een ingestorte plant met geel-grijs verkleurde bladeren. Intussen bewaart hij stiekem onder de grond al zijn krachten om in het voorjaar weer zijn frisgroene bladeren uit te rollen. Voorjaarshelmkruid laat zijn frisgroene blad in de winter wél zien. De bijenplant is dit jaar uit zaad opgegroeid en zal naar verwachting komend jaar bloeien om weer zaden te produceren voor een volgende generatie.

Vooruitkijken

Terwijl ik verder wandel, blijft mijn blik met regelmaat rusten op wat laag groeit en volhoudt: mossen, varens, wintergroen en zelf hier en daar nog paddenstoelen. Ze ogen bescheiden, maar dragen het bos door de donkere maanden heen en bewaren alvast de belofte van wat komt. De mensen, die ik onderweg tegenkom zijn gehuld in vrolijke regenkleding. Ze lopen hun rondje, praten en lachen.  Ze zijn hier op hun eigen manier, ieder met een eigen tempo en blik. Winterkijken vraagt niets anders dan aandacht en geduld. Wie dat opbrengt, ziet dat de natuur ook nu vooruitkijkt — in stilte werkend aan het voorjaar. En zoals Johan Cruijff het zo treffend zei: je ziet het pas als je het doorhebt. Ik wens u fijne feestdagen en een winter vol hoopvolle tekens van nieuw begin.

Jacqueline van Dam,
boswachter Utrechts Landschap