Jan Brokken in de Woudkapel.
Jan Brokken in de Woudkapel.

Boeklezing Jan Brokken - Kunstenaarskolonie Volendam

Algemeen

Ze zullen schrijver Jan Brokken nog dankbaar zijn in Volendam. Het imago van het vissersdorp reikt in Nederland niet veel verder dan coke snuiven en palingpop. 

Brokken beukt met zijn nieuwe boek De ontdekking van Holland dit imago overtuigend omver. Want achter het cliché gaat een verbluffende historie schuil: in Volendam huisde de grootste kunstenaarskolonie ter wereld, in hotel Spaander. Op uitnodiging van de Bilthovense Boekhandel vertelde Brokken op woensdag 25 april in de Woudkapel enthousiast over zijn 35e boek.

Hij kende het hotel al vele jaren. Tijdens de coronapandemie las hij dat het hotel failliet was: onvoldoende klanten. Hij wist dat er vele honderden schilderijen in de opslag van het hotel stonden. In de loop van decennia verbleven er namelijk meer dan 1400 schilders. Wat ging er met die schilderijen gebeuren? Dat was het startpunt voor onderzoek dat Brokken deed, resulterend in zijn boek.

Het echtpaar Leendert en Aaltje Spaander begon het hotel in 1881. Leendert had grote affiniteit voor schilderkunst. Daarom wilde het echtpaar kunstenaars naar het hotel trekken. Onder hen grote namen zoals Renoir en Signac. Gaandeweg ontstond een ware kolonie van kunstenaars die de grootste ter wereld zou worden. Volendam was voor kunstenaars een place to be. Een verblijf in Volendam gaf hen aanzien. 

Sommigen bleven een aantal dagen, of weken. Anderen bleven maanden of zelfs jaren. Het langste verblijf was van een schilder die 17 jaar in Hotel Spaander verbleef. Onder andere omdat hij een verhouding met een dochter van het echtpaar Spaander had. 

Holland was en is vermaard om de wolkenluchten. Toch kwamen veel schilders voor iets anders naar Volendam: portretteren van het gewone leven in het vissersdorp. Zo kwam er een reeks Amerikaanse schilders. Zij gingen er op zoek naar hun eigen Hollandse achtergrond. Maar zij hadden ook affiniteit met de – vergeleken met andere landen – grotere gelijkwaardigheid tussen aristocraten en arme werkers. Hollandse kunstenaars zoals Frans Hals schilderden naast aristocraten ook burgers, werklieden. Dat sprak de democratisch gezinde Amerikaanse schilders aan.

De kinderen van de Spaanders werden veelvuldig geportretteerd. Maar ook veel anderen uit het dorp. Leendert Spaander bedong bij de schilders dat de modellen voor een dag poseren een gulden kregen. Dat was mooi verdiend voor een dag zitten, vergeleken met een dag hard werken, bijvoorbeeld netten naaien, voor 25 cent.

De betrekkelijk vrije geest van Holland maakte ook dat vrouwen in Volendam als schilder aan de slag konden, en daarbij ook mannen mochten portretteren. In die tijd was dat vaak verboden in andere landen. Onder de ruim 1400 schilders die in Hotel Spaander verbleven, waren 200 vrouwen. 

Het echtpaar bouwde in hun decennia als hoteleigenaars een enorme collectie schilderijen op. Voor een deel kregen zij die van schilders die hun rekening niet konden betalen. Maar meer nog ging het hen erom een plaats te creëren waar kunstenaars vrij en ongestoord konden werken, uit passie voor de kunst.

Dochter Alida nam de herberg over in 1919. In de honderd jaar daarna ging het hotel een aantal keer dicht en weer open. De artistieke historie raakte in de vergetelheid. En daarmee namen de zorgen toe wat er met de kunstcollectie zou gebeuren. Een internationale keten nam het hotel over nadat het failliet was verklaard in de coronapandemie. Van de authentieke ziel van het hotel is na de verbouwing en restauratie niet veel meer over.

Kan Brokkens boek De ontdekking van Holland het tij nog keren? Het is rijk aan verhalen over het hotel, de kunstenaarskolonie, schilders, schilderijen, Volendam zelf, de tijdsgeest. En dat met een aanstekelijk enthousiasme waarmee Jan Brokken net als in veel andere van zijn boeken lezers bij de kraag grijpt en zijn verhalen intrekt. 

Hij presenteerde zijn boek onlangs aan vertegenwoordigers van de gemeente Edam–Volendam. Zij besloten daarop een stuk grond in Volendam te kopen voor een nog te bouwen museum dat het verhaal van Hotel Spaander vertelt met veel schilderijen uit het depot. Dat zal een nieuwe en tegelijk vertrouwde groep bezoekers naar Volendam trekken: kunstliefhebbers. Net als vroeger in de hoogtijdagen van Hotel Spaander. Volendam zal in Nederland bekend worden om iets anders dan coke en palingpop: schilderkunst. Ze zullen Jan Brokken nog dankbaar zijn. 

(Floris Bijlsma)