Logo vierklank.nl
<p><em>De struikelstenen worden gelegd door de nabestaanden.</em></p>

De struikelstenen worden gelegd door de nabestaanden.

(Foto: )

Eerste struikelstenen gelegd

door Henk van de Bunt
De slachtoffers van de naziterreur, zoals Joden, Sinti, Roma en homoseksuelen die alleen om wie zij waren door de nazi’s in vernietigingskampen werden omgebracht, worden tegenwoordig op vele manieren en momenten herdacht. Relatief nieuw zijn de zogeheten struikelstenen ontwikkeld door de Duitse kunstenaar Gunter Demnig.

Ook de gemeenten De Bilt en Maartensdijk kenden voor de oorlog een Joodse gemeenschap, waaruit in de 2e Wereldoorlog ruim 130 inwoners door de Duitse bezetter zijn opgepakt en vermoord. Van de slachtoffers zijn naast namen soms wat meer gegevens beschikbaar.

Erekruis
Woensdag 1 september werden in de gemeente De Bilt de eerste stenen gelegd; Frans Friedheim (1950) vertelde daarbij over zijn grootouders die een tijdlang woonden op Spoorlaan 57 in Hollandsche Rading: ‘Mijn zussen en ik zijn de kleinkinderen van Franz en Johannah Friedman, onze grootouders die we niet hebben gekend en waar vroeger nooit over werd gesproken. Het is in de kerstvakantie van 1934/1935, dat mijn grootouders besluiten om met hun kinderen te vluchten naar Nederland. Mijn moeder Johanna wilde helemaal niet weg. Zij was verknocht aan haar woon- en leefomgeving in Essen. Zij kon zich niet voorstellen dat Duitsers een hekel aan Joden hadden. De Friedheims waren heel liberaal, niet echt gelovig. Mijn vader deed zijn Bar Mitswa en de hoogtijdagen werden op bescheiden wijze gevierd. Franz, onze opa, had zelfs het erekruis verdiend tijdens WO 1’.

Vlucht
‘Na hun vlucht naar Nederland woont de familie ongeveer 1,5 jaar in Hilversum. Dan wordt hen een huis hier op de Spoorlaan 57 in Hollandsche Rading aangeboden. Opa begon met een compagnon een fabriekje in gestikte dekens in Amsterdam en Oma had een klein groentetuintje en de kinderen gingen naar school. De buren, de familie Nesna (pseudoniem voor Jansen), waren goede buren en Hans Nesna zou in het leven van mijn vader een rol van overleven betekenen. Makkelijk zullen ze het niet hebben gehad. Er zijn geen brieven of andere documenten uit die tijd. Als scholen voor Joden verboden worden gaan mijn vader en zijn zus Marlies werken bij boer Griffioen. Door polio kan deze boer goed wat hulp gebruiken.

Griffioen
Mijn vader en zijn zus zijn in juli/augustus 1942 per trein voor werk in Duisland onder politietoezicht vanuit Utrecht naar Westerbork vervoerd. In Westerbork zullen zij een aantal weken verblijven. Dan worden zij onder bijzondere omstandigheden teruggehaald naar Hollandsche Rading. Op 15 augustus 1942 doet boer Cornelis Griffioen een schriftelijk verzoek om de terugkeer, evacuatie, van mijn vader en waarschijnlijk zijn zus. Zij zijn onmisbaar als ingewerkte kracht. Met heel veel hulp van buurman Hans Nesna wordt dit verzoek via Seyss Inquart gehonoreerd. Op 23 augustus 1942 krijgen Hans en Marlies een invrijheidsstellingsbewijs en moeten zich in Amsterdam melden. Dan moeten de Friedheims gedwongen verhuizen naar Amsterdam. Op de vluchtelingenkaart staat op 17 september 1942 van Hilversum naar Amsterdam, Nicolaas Witsenkade 16. Mijn vader schrijft dat zij enkele weken later zijn ondergedoken. Onze opa en oma blijven wonen in Amsterdam en willen niet onderduiken. Zij moeten naar Westerbork en gaan in april 1943 op transport. Bij aankomst in Sobibor op 30 april worden zij vermoord.

Betrokkenheid
Frans Friedheim vertelde blij en dankbaar te zijn met de contacten die o.a. waren gelegd door Douwe Tijsma en Stichting Struikelstenen De Bilt: ‘Die contacten zijn voor ons een geschenk; wat zijn wij als familie blij met dit initiatief. Dank aan allen die deze plaatsing hebben mogelijk gemaakt. Ook Jelle Nesna dank ik voor jouw betrokkenheid bij onze familie, fijn hoor! En niet te vergeten de prachtige film, die RTV De BILT maakte. Uit alles op schrift lees ik de kracht die opa en oma hadden om hier een nieuw leven op te bouwen, een nieuw leven te hebben. De uitkomst die kennen wij allen, helaas’.

Oorlog
Burgemeester Sjoerd Potters noemde ook het aantal van 130 mensen uit onze gemeente, die werden weggevoerd en vermoord: ‘Ze werden weggevoerd niet om wat ze hadden gedaan, maar om wie ze waren: Joods, Sinti, Roma, homoseksueel. Ook Franz Friedheim en Johanna Friedheim-Maass werden vermoord in Sobibor. Omdat ze Joods waren.

Hun kinderen, Hans en Marlies, overleefden de oorlog dankzij de hulp van buren hier aan de Spoorlaan; Eerder, in Vergeten Verhalen, vertelde Frans Friedheim hierover. Zulke verhalen doen ertoe; het verhaal van al onze plaatsgenoten die werden weggevoerd en nooit meer terugkwamen, moet steeds opnieuw verteld worden. Zodat wij hén niet vergeten en niet vergeten hoe dit kon gebeuren. Hoe oorlog ontstaat. En waar oorlog toe leidt. Daarom plaatsen wij in de gemeente De Bilt struikelstenen. Het zijn stenen om over te struikelen en bij hen stil te staan. Het zijn stenen die van ons vragen ons hoofd te buigen en te lezen. Het zijn stenen die ons eraan herinneren hoe ongelooflijk belangrijk het is, om de vrede te bewaren’.

Traditie
Rabbi Zeidler en Chazzan Moshé Lewkowitz zegden bij de plechtigheid de traditionele Joodse gebeden Eel Mallee Rachamiem, Jizkor en Kaddisj voor Franz Theodor Friedheim en Johanna Friedheim-Maass. De struikelstenen werden daarna gelegd door de nabestaanden. Toeschouwers kregen tenslotte de gelegenheid een steentje te leggen bij de geplaatste struikelstenen; een Joods gebruik. Een oeroude traditie, op te vatten als een teken dat het graf - of in dit geval monument - met een bezoek wordt vereerd. Wanneer iemand een Joods graf of Joodse begraafplaats bezoekt worden ook vaak steentjes op de graven gelegd.

Overige leggingen
Op 1 september werden bij nog acht andere plaatsen in de gemeente nog 12 stenen gelegd: bij Hasebroeklaan 13 (3), bij van Ostadelaan 6 (3), bij Paulus Potterlaan 7 (1), bij Overboslaan 50 (1), bij Julianalaan 141 (1), bij Julianalaan 242 (1), bij Torenstraat 12 (1) en bij Blauwkapelseweg 25 (1). 

Meer berichten