Logo vierklank.nl
Boerenverzet in Boerenland.
Boerenverzet in Boerenland. (Foto: )

Over natuurontwikkeling

Boerenland in boerenhand

Deze winter reden in de vroege ochtend grote vrachtcombinaties over de weg door Wesbroek. De geluiden horen bij het dorp en een aantal dorpsbewoners neemt zelf deel aan de uittocht. Ver weg in de polder werd al volop gewerkt. Lampen straalden over het werkgebied van talloze kranen in dienst van natuurherstel, gefinancierd door het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling. 

Grote machines schrapen de voedselrijke toplaag van het boerenland af, waar vele generaties veehouders zich hebben ingespannen om de arme veengrond vruchtbaar te maken. Land met een geschiedenis dus. Een deel van het gebied werd gevormd door turfwinning, waaruit moeras met trekgaten en legakkers is ontstaan, de Zodden. De aanvoer van schoon water via kwel uit de ondergrond, staat er garant voor een rijkdom aan zeldzame plantensoorten. 

Omslag
In Nederland kwam in de zeventiger jaren een omslagpunt in de melkveehouderij, met grote gevolgen voor het landschap. Mechanisatie en schaalvergroting vergden hoge investeringen en deden veel kleine bedrijven met minder dan 12 koeien de das om. Onrendabele hooilanden, rijk aan biodiversiteit, werden opgekocht door natuurorganisaties. Zij kwamen op voor het behoud van natuur, landschap en milieu. Ook in Westbroek. Van hoger hand werden de landerijen hier gewogen. Het waren geen doorsnee landbouwgronden. De bodemkwaliteit was vanwege het zuivere kwelwater landelijk gezien heel bijzonder. Een gebied om te koesteren. Men concludeerde bovendien dat de hoge grondwaterstand het gebied minder geschikt zou maken voor het moderne boerenbedrijf. In die lijn stelde de Stichting Stichtse Milieufederatie: ‘Omdat de aanvoer van kwelwater uit het noordelijk deel van de polders van levensbelang is voor de instandhouding van de waardevolle trilvenen, wordt het noodzakelijk geacht de hele polder Westbroek als reservaatgebied te beschouwen. Er wordt ruimte geboden voor grondverwerving en een toekomstig optimaal beheer’. Het plan ‘Noorderpark’ ontstond.

Verzet
Landeigenaren, veelal boeren, waren geschokt. Er ontstond verzet tegen de reservaatplannen. Protestborden langs de weg lieten geen twijfel: ‘Boerenland in Boerenhand’. Het tijdschrift Nieuwe Revu wijdt er in 1982 een artikel aan: ‘De plannen voor het recreatiegebied Noorderpark vormen al 14 jaar een constante bedreiging voor zo’n 40 boeren’. De buren Gijs Baas en Dirk Grootendorst, beiden melkveehouder aan de Kerkdijk, doen hun beklag: ‘We worden in onze vrijheid beperkt. Al vele generaties lang wonen en werken wij hier en er is nog niets veranderd aan het landschap. Wij hebben nooit iets vernield en zullen dat ook niet doen’. Gijs Baas vervolgt: ‘Die natuuronderzoekers doen zomaar, ongevraagd metingen op mijn land. Als je er als eigenaar op afstapt wordt je aangekeken met een blik van ‘wat moet jij hier’. Gijs Baas was niet van plan zijn bedrijf te verlaten. ‘Ik blijf’.

Herverdeling
De oplossing werd gezocht in ruilverkaveling. De polder werd op z’n kop gezet. Boeren kregen hun weilanden dicht bij het bedrijf, er werden nieuwe boerderijen gebouwd en bedrijven verhuisden, soms ver weg. Boerderijen in het dorp kwamen in vreemde handen en er werd land vrij gemaakt voor de natuur. Maar de herindeling kon niet voorkomen dat, van de 40 boeren van toen, er nu nog maar een paar over zijn. Co Baas, de zoon van Gijs, is daar één van. Hij is met zijn biologische melkveehouderij verhuisd naar de Kooijdijk, maar de familiegrond aan de Kerkdijk houden hij en zijn zussen in eigen beheer.

De oude boerderij ‘Rundervreugd’ is een gemeentelijk monument. Al negen generaties Baas hebben de grond aan de Kerkdijk bewerkt. Nooit intensief, maar met eerbied voor de natuur. Petra en Truus Baas vertellen, hoe zij met liefde en respect voor de natuur zijn groot gebracht. Zij herinneren zich de visdiefjes die nestelden in de waterplas langs het pad achter de boerderij. ‘In het voorjaar vielen zij ons aan als we achter op de kar mee gingen melken. Een bijzonderheid in die tijd waren de wilde ganzen. Onze ouders riepen ons naar buiten om ze in V-formatie te zien overvliegen. Toen een zeldzaamheid, maar nu vliegt iedere ochtend het hele alfabet tegelijk over’. 

Natuurbeheer
Co, Petra en Truus groeiden op met de passie van hun vader: ‘Op de boerderij zijn leven en werk sterk met elkaar verbonden. Een boer verhuist niet zo snel. Maar ons land is verstrengeld met het land van Staatsbosbeheer. De waterstand gaat omhoog. Afdammen was niet mogelijk. Niet meewerken betekende onteigenen. Het werd een hele puzzel. We besloten tot verplaatsen van de melkveehouderij naar de Kooijdijk. Deze boerderij kreeg de naam ‘Streekboerderij Rundervreugd’. Daarnaast zijn we lid geworden van Part-Ner, een Collectief van Particuliere Natuurbeheerders. Zodoende kunnen we de familiegrond, nu deel van het reservaat, zelf beheren in de lijn van Natura 2000. Net als Staatsbosbeheer hebben we de voedselrijke toplaag laten afplaggen, natuurvriendelijke oevers aangelegd en aanpassingen aan het waterbeheer laten uitvoeren. Maar voordat het zover was… het heeft wel 7 jaar geduurd en in die tijd was het af en toe flink behelpen! Heen en weer rijden met dieren, met melk en met voer. Het toeval wil dat, terwijl Co met zijn trekker hooi ging brengen in het land, langs het Bert Bospad een aardkundig monument werd onthuld. Men wees op Co: ‘Kijk daar die boer, met zijn giertank vol fosfaten de natuur verpesten…’ Vervolgens werden er complimenten uitgedeeld aan de nieuwe beheerders. Maar, agrarische natuur is geen tegenstelling, we moeten elkaar versterken! Het aardkundig monument had ook opgedragen kunnen worden aan de boeren die het gebied eeuwen lang beheerd hebben…’

Truus, Co en Petra zijn alle drie actief lid van de Agrarische Natuur Vereniging Noorderpark, een samenwerkingsverband van boeren en burgers. De vereniging heeft informatieborden geplaatst waarop het verhaal achter het landschap te lezen is. Een manier om boeren én burgers samen te betrekken bij de natuur en het milieu in de eigen omgeving.

Er is veel veranderd in de polder Westbroek, ook bij de familie Baas. Maar de hoge bomen, herkenningspunten in de polder, zijn gebleven, evenals de doorloopwagen. Herinnering aan de mensen die deze polder in de afgelopen eeuwen vorm hebben gegeven.

(Karien Scholten)

Mocht u meer willen lezen over geschiedenis van de polders die het Noorderpark vormden, dan kunt u terecht bij de Historische Vereniging Maartensdijk. Op de website zoeken onder: stmaerten.nl/noorderpark. Aan het eind van het jaar verschijnt er een uitgebreide terugblik op de landinrichting. 

Meer berichten