Logo vierklank.nl
Uitsnede van het schilderij van J.J.M. Baronesse van Hardenbroek van Lockhorst door Jan Boon 1943, dat hangt in Huize Houdringe.
Uitsnede van het schilderij van J.J.M. Baronesse van Hardenbroek van Lockhorst door Jan Boon 1943, dat hangt in Huize Houdringe. (Foto: )

Beroemde Biltse heer

Boompaspoort NL (†)
Naam:                         De Superieur  

Soort:                         Blauwe populier – Populus × canadensis ‘Serotina’  

Plaats:                         Landgoed Houdringe

Gemeente:                 De Bilt 
Provincie:                 Utrecht         

Coördinaten:                 52.106816, 5.189341 

Plant- en/of kiemjaar: ca. 1800         

Gestorven:                 gekapt in 1953         

Leeftijd:                         150 tot 200 jaar         

Omtrek:                         7,34 m 

Hoogte:                         ca. 40 m

Oudste vermelding: 1933 

Bijzonderheden:         dikste boom van Nederland  

Toen mijn collega boswachter Martijn Bergen landgoed Houdringe aan mij overdroeg zei hij nog: ‘Joris, het is vérschrikkelijk druk op Houdringe, vooral met honden, maar jongen wat staan er mooie bomen!’ Hij heeft niet gelogen. Houdringe is een waar bomenparadijs. Ooit heeft er zelfs de dikste boom van Nederland gestaan.

In zijn glorietijd stak hij qua bekendheid zelfs het KNMI naar de kroon. Nou ja, bijna dan. Speurend in archieven en oude kranten vind ik meer en meer over deze illustere Biltse heer. Jazeker, het is een echte man. Populieren zijn namelijk tweehuizig. In Jip en Janneke taal: je hebt mannetjes én je hebt vrouwtjes. Onze illustere populier is een kloon waarvan alleen maar mannelijke exemplaren bekend zijn. Hierbij een aubade aan de dikste boom die De Bilt ooit heeft gekend. Een eerbetoon aan deze beroemde Biltse heer.

Vergaarde Roem
Als natuurvorser Roel Ennik niet zo volhardend op zoek was geweest naar de dikste boom van Nederland was de populaire populier waarschijnlijk een roemloze dood gestorven. Hoe anders liep het toen Ennik het aandurfde De Telegraaf uit te nodigen om zijn vondst wereldkundig te maken. Een aantal frasen uit het artikel Eeuwenoude reus op het landgoed Houdringe in De Bilt van 26 juni 1933:

Om zeker van zijn zaak te zijn had de heer Ennik zich eerst nog gewend tot den heer De Koning, den opperhoutvester van de Nederlandsche Heide Maatschappij te Arnhem, een bij uitstek deskundige...

De Koning bevestigde dat Enniks boom de dikste was van Nederland en dus organiseerde hij een excursie naar Houdringe.

In een aan het landgoed grenzende weide, waar de merries met haar dartelende veulentjes de vreugde van den zomer genieten, rijst een machtige Canadeesche populier omhoog, 48 meter lang met een vlucht van 35 meter. Dit is, de gegevens zijn betrouwbaar, werkelijk de allerdikste boom van ons land. Naar schatting moet hij reeds den hoogen leeftijd van drie honderd jaren hebben bereikt.
De boom werd door de aanwezige natuurvrienden gemeten. Nadat de duimstok langs het touw gelegd was, dat op borsthoogte den boom had omspannen, bleek dat de omvang van den Canadeeschen populier zeven meter is, waarmee deze dan het dikterecord van alle in Nederland staande boomen heeft behaald.

Na dit schrijfsel in De Telegraaf verschijnen in velen landelijke, regionale, plaatselijke en zelfs overzeese krantenartikelen over de Biltse reus, soms begeleid door een fraaie foto.

Nu lijkt een leeftijd van 300 jaar enigszins overdreven voor een populier. Ik hecht dan ook meer waarde aan een uitspraak van Houdringe’s tuinbaas E.J. Hoogendoorn in het tijdschrift Floralia (1938). Hij beweerde dat de reus onder de ‘boomen’ 180 jaar oud was. Ook heerste er enige tijd onenigheid om welke kloon het zou gaan. In hetzelfde tijdschrift de verlossing, het betreft de mannelijk kloon ‘Serotina’. Eén van de oudste populier klonen, ontstaan in Frankrijk rond 1750. Daarom is een leeftijd van 300 jaar niet mogelijk. Over de dikte is geen discussie in tegenstelling tot de hoogte. Verschillende bronnen vermelden verschillende hoogtes, variërend van 38 tot maar liefst 60 meter! De ANWB Bomengids meldt dat een ‘Serotina’ tot 45 m kan groeien. Daarmee moet de gigant in die tijd dan ook de hoogste boom van Nederland geweest zijn. Maar zekerheid ontbreekt. Door verschillende foto’s met elkaar te vergelijken komt een hoogte van rond de 40 m vermoedelijk dichter bij de waarheid.

Verzetsheld
Als de Tweede Wereldoorlog aanbreekt staat de beroemde boom niet alleen mooi te wezen maar vervult hij ook nog een andere functie. Het verhaal gaat dat er in De Bilt een Duits gezin woonde, de familie Prang. De enige zoon in het gezin was Gunther. Hoewel Gunther Duitse ouders had was hij zelf geheel niet gecharmeerd van de Duitse bezetter. Als jonge jongen spijbelde hij regelmatig van de Duitse school in Utrecht. Het ging zelfs zo ver dat hij uiteindelijk door de bezetter werd gezocht. Gunther verstopte zich vaak in de Biltse Bossen. Maar de ultieme verstopplek was te vinden op Houdringe:

‘In een zeer dikke boom, volgens Biltenaren chauvinistisch de dikste boom van Nederland genoemd, vond hij in een hol gedeelte van een enorme zijarm zijn primitieve slaapstede, te midden van rot hout en blad. Die slaapplaats was wel 20 meter boven de grond en volstrekt onvindbaar. Het was een geweldige grote boom. Een Canadese populier van wel 50 meter hoog en een stamomtrek op borsthoogte van 7 meter. De boom had de tand des tijds doorstaan en was 180 jaar oud.’

Dankzij de hulp van deze hoge, droge, maar vooral veilige schuilplek overleefd Gunter de oorlog.

Een gewelddadig einde
Op 3 juli 1952 trekt er een verwoestende onweersbui over De Bilt. De uit de kluiten gewassen heer krijgt het zwaar te verduren als een windvlaag met ongekende kracht de volledige kruin uit de beroemdheid blaast. Als de hevige onweersbui is door getrokken loopt half De Bilt uit en aanschouwt de ravage. Slechts enkele takken resteren van de eens immense kroon. Maar dood is de boom geenszins. De genadeklap wordt hem gegeven als de drie gebroeders Doppenberg uit Nijkerkerveen met hun zelfgemaakt bijlen de stam te lijf gaan. Ze hebben maar liefst vier dagen nodig om De Superieur te vellen.

Erg jammer dat men de wijze raad van natuurvorser en boomkenner Ennik in de wind heeft geslagen. Hij geeft in de Biltse en Bilthovense Courant van 15 juli 1952 een niet te missen advies: ‘De populier kan door restauratie nog bewaard blijven zei onze zegsman. Al is de top er uit, wat nog staat is meer dan voldoende om het voortbestaan van deze dikkerd te waarborgen’. Ennik was zijn tijd ver vooruit. Zelfs tegenwoordig zijn er nog onkundigen die zo’n veterane boom denken te moeten opruimen.

Ondertussen was Houdringe in eigendom overgegaan naar de stichting Het Utrechts Landschap. Zo ook de restanten van de dikste boom van Nederland. In het archief van de stichting valt te lezen dat rentmeester De Jonge in zijn maag zat met het boomlijk. Hij verzocht Defensie medewerking om de boom te laten ontploffen! Het antwoord van de Luitenant Kolonel Van Grondelle was duidelijk: Dit kan niet door militair personeel geschieden. Een jaar later heeft de rentmeester toch een oplossing gevonden getuige een artikeltje het Utrechts Nieuwsblad van 20 augustus 1955.

‘Sinds enkele jaren ligt een van de dikste bomen van Nederland, geveld tijdens een zwaar onweer, in het weiland van ‘t landgoed Houdringe langs de Soestdijkseweg in De Bilt . Hedenochtend om zes uur heeft de Biltse vrijwillige brandweer deze reus die een diameter heeft van circa drie meter in brand gestoken. Hiervoor was o.a . 1400 liter afgewerkte olie en een partij gebruikte autobanden nodig. Bij dit experiment waren aanwezig ir. G. Ekama, commandant der vrijwillige Biltse en Bilthovense brandweer en mr. P.H. Damsté, gemeentesecretaris van De Bilt.

Op de vliegbasis Soesterberg veroorzaakte de rookontwikkeling zoveel ongerustheid, dat er alarm werd gemaakt in verband met het vermoedelijke neerstorten van een vliegtuig. Maar de paraatheid van Soesterberg was gelukkig in dit geval overbodig.’

De Superieur II
Januari 2018, daags na de storm rijd ik met mijn kersverse collega Jan Willem naar Amerongen. Daar was net een gigantische populier omgewaaid. Toeval wil dat dit, net als De Superieur, een ‘Serotina’ populier is. Of moet ik zeggen: was? Nee, gelukkig niet, want hoewel geveld, de populier leeft nog! Ze staan bekend om hun geweldige regeneratiekracht. Maar omdat hij nu toch ligt kan ik er gemakkelijk een paar stekjes afknippen.

December 2020, daags voor de kerstvakantie sta ik met mijn intussen ervaren collega Jan Willem op Houdringe. Op de plek waar eens de trots van De Bilt stond graven we een klein plantgat. De ruim tweejarige Serotina stek uit Amerongen komt op zijn definitieve plek. Een beroemde plek. Een plek waar ooit de dikste boom van Nederland stond. Het duurt nog wel meer dan honderd jaar voordat De Superieur II net zo dik is als zijn illustere voorganger. Het is nu nog slechts een knaapje op weg om een Biltse heer te worden!

Joris Hellevoort

boswachter Utrechts Landschap

Komend jaar schrijft Joris aan zijn boek over Beroemde Bomen in de Lage Landen. In deze periode draagt hij zijn column over aan collega boswachter Jacqueline van Dam.

Meer berichten