Spel is de beste vorm van leren

Leren met behulp van nagebootste omstandigheden is één van de meest effectieve manieren die er is. Vroeg of laat krijgen de meeste mensen er mee te maken, of het nu gaat om het basis- of voortgezet onderwijs, een studie of een bedrijfs- of ontwikkeltraining. 

door Henk van de Bunt

‘Maar er is weinig over geschreven en er is nog veel minder bekend over het rendement van simulatie-gebaseerd leren. Ik ontdekte hoe mijn oorspronkelijke vakgebied, dat van het theater, bij kan dragen aan de effectiviteit van simulaties binnen leer- en veranderprocessen’, aldus Timon Blok, die er een boek over schreef.

Theatermaker Timon Blok was jarenlang artistiek leider van Theater in ‘t Groen, het theatergezelschap dat zorgde voor spectaculaire en spraakmakende locatietheatervoorstellingen in de gemeente De Bilt, zoals ‘Een midzomernachtdroom’, ‘Don Quichot’ en ‘Marieke uit Nijmegen’. Daarnaast werkte hij sinds zijn afstuderen aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht als acteur in een breed scala aan communicatietrainingen, gaf les, schreef toneelstukken en behaalde in 2019 zijn mastergraad in het ontwikkelen van serious games: games die worden ingezet binnen trainingen en opleidingen. 

Verwantschap
‘Tijdens mijn masteropleiding Serious Games ontdekte ik de verwantschap tussen theater en educatieve, ‘serious’ games. Beiden zijn gebaseerd op immersie: de toeschouwer of gebruiker helemaal laten opgaan in het verhaal, in de fictie. En beiden hebben in zekere zin een educatief doel. Bij Theater in ‘t Groen maakte ik voorstellingen waarbij ik met behulp van klassieke verhalen hedendaagse problematiek zichtbaar wilde maken. Niet om met een opgeheven vingertje te zeggen hoe het zit, maar om mensen te laten nadenken over maatschappelijke thema’s. Serious games hebben ook een leerdoel. En ze maken allebei gebruik van dramaturgische principes: spanningsopbouw, conflicten, geloofwaardigheid’. Tegelijkertijd was Timon nog steeds actief als trainingsacteur en raakte hij er steeds meer van overtuigd dat rollenspelen en andere vormen van simulatie-gebaseerd leren veel effectiever konden worden ingezet dan nu het geval is.

Onderzoek
‘Er wordt nauwelijks onderzoek gedaan naar de effecten van simulatie-gebaseerd leren, terwijl er elk jaar alleen al in Nederland duizenden en duizenden trainingen met behulp van simulaties plaatsvinden. Daarbij kun je denken aan rollenspelen, maar ook aan vliegtuigsimulatoren, rampenoefeningen, chirurgie, revalidatie, therapie en zelfs bedrijfskunde. Simulatie-gebaseerd leren is een immens gebied, wat gaat van virtual reality tot aan escape-rooms en van trainingen ‘Omgaan met agressie’ tot aan teambuilding. Onder simulatie-gebaseerd leren versta ik elke vorm van leren binnen een nagebootste omgeving. En die nabootsing kan heel letterlijk en realistisch zijn, maar ook abstract. Denk maar aan een schaakbord wat een nabootsing is van een slagveld, of een spel als Monolopy wat ooit als serious game is bedoeld om mensen te waarschuwen voor de risico’s van het kapitalisme’.

Boek
Uiteindelijk besloot Blok om een boek te schrijven over de vraag hoe simulatie-gebaseerd leren ‘beter en effectiever’ kon. ‘Ik maakte mee hoe deelnemers aan een training letterlijk moesten overgeven als er een acteur binnenkwam. Dat is niet echt een goede basis om te gaan leren’. Zijn onderzoek bracht hem naar de meest uiteenlopende gebieden. Hij verdiepte zich in leer- en motivatietheorieën, interviewde een groot aantal deskundigen en dook in de geschiedenis van storytelling. In zijn boek verbindt hij Grieks theater met veranderprocessen, duikt in de geschiedenis van assessments en onderzoekt welke theorieën simulatie-gebaseerd leren ondersteunen. ‘Elk kind leert spelenderwijs uit een aangeboren nieuwsgierigheid. Als we dat reservoir aanboren is veranderen ineens niet meer eng’.

Kracht
De kracht van simulatie-gebaseerd leren is voor een groot gedeelte gebaseerd op het principe van veiligheid. Simulaties bieden een beschutte, veilige plek om te experimenteren, om fouten te maken, om te onderzoeken wat werkt en wat niet. ‘Je wil niet dat een piloot tijdens een vlucht met een onverwachte situatie wordt geconfronteerd waar hij of zij niet op is voorbereid. De honderden uren, die hij in een flight-simulator doorbrengt zijn bedoeld om de vele routines, drills en procedures erin te stampen, maar ook om ervoor te zorgen dat een piloot niet in paniek raakt als er vervelende dingen gebeuren. Hetzelfde geldt voor een arts die een slechtnieuwsgesprek moet brengen, een rechercheur die een terreurverdachte ondervraagt of een manager die onder druk de juiste beslissingen moet nemen. Soms kan iemand terugvallen op regels en procedures, maar juist in onze huidige maatschappij wordt een steeds groter beroep gedaan op autonomie, zelfstandigheid en afweging van belangen. Simulatie-gebaseerd leren helpt mensen om te oefenen met allerlei scenario’s. Het is inmiddels bewezen dat mensen die veel oefenen met simulaties meer zelfvertrouwen hebben en beter in staat zijn complexe problemen op een goede manier op te lossen.’

Ontdekking
Een van de grootste ontdekkingen die Blok deed, was dat simulatie-gebaseerd leren niet alleen geschikt is voor het aanleren van vaardigheden en technieken, maar dat het ook een dieper niveau kan raken. Simulaties - onder andere met behulp van virtual-reality - kunnen daders laten ervaren wat de effecten van hun gedrag op slachtoffers zijn, iets wat wordt toegepast bij de behandeling van daders van huiselijk geweld. Er zijn simulatie-gebaseerde trainingen ontwikkeld die jongeren leren om signalen van depressiviteit en mogelijke suïcide in hun omgeving te herkennen en hier adequaat mee om te gaan. Blok: ‘Hier beginnen simulaties en theater elkaar te raken. Theater is gebaseerd op herkenning en inleving: ‘ik snap waarom jij op een bepaalde manier reageert en ik kan daar begrip voor opbrengen’. Simulaties kunnen daar een laag aan toevoegen: ‘als ik snap waarom jij je op een bepaalde manier gedraagt dan kan ik mijn gedrag daar op aanpassen.’ Juist in een tijd van polarisatie - iets wat we helaas veelvuldig om ons heen zien - kunnen dit soort werkvormen ons leren met meer empathie en compassie naar de ander te kijken. Ik ben ervan overtuigd dat we nog maar een fractie gebruiken van de mogelijkheden die simulatie-gebaseerd leren biedt’. 

Kaf
In zijn boek kijkt Timon Blok ook kritisch naar de kwaliteit van het huidige gebruik van simulaties: ‘Er zit helaas nog veel kaf tussen het koren. Als rollenspelacteur merkte ik vaak hoe weinig effectief trainingen waren: er was bijvoorbeeld nauwelijks nagedacht over concrete leerdoelen of over de vraag welke situaties er eigenlijk moesten worden nagebootst. Een Amerikaans hoogleraar schat in dat bijna 80% van de bedrijfstrainingen niet of nauwelijks effect hebben. Ik denk dat dat voor veel trainingen waarbij simulaties worden gebruikt hetzelfde geldt. Ik heb geprobeerd om een aantal praktische tips te geven hoe je simulatie-gebaseerd leren effectiever kunt inzetten in diverse leeromgevingen. Simulatie-gebaseerd leren is bewezen effectief maar maak er wel goed gebruik van. Mijn boek ‘De Veilige Speeltuin’ is bedoeld om mensen daar een handje bij te helpen’. Het boek is te bestellen bij De Bilthovense Boekhandel.

Lezersactie
Van het boek ‘De veilige speeltuin’ is voor lezers van De Vierklank is een aantal exemplaren beschikbaar. Om hiervoor in aanmerking te komen stuurt u een mail naar info@vierklank.nl met in het onderwerp Speeltuin. De exemplaren worden onder de inzenders verloot, iedereen krijgt bericht.