Leeuwenpalen bepalen de grens in het noorden

door Henk van de Bunt

De noordgrens van Hollandsche Rading is niet alleen de grens tussen De Bilt en andere gemeenten - Wijdemeren (Loosdrecht), Hilversum, Baarn en Zeist -, maar ook de grens tussen twee provincies: Noord Holland en Utrecht. Daarnaast is het waarschijnlijk ook een grens waar - met name lokale geschiedkundigen - het meest over hebben verhaald. Onlangs voegde het Onlinemuseum De Bilt hier nog extra informatie uit 1619 aan toe.

In het archief van De Vierklank treffen we in 2002 al een artikel van Koos Kolenbrander onder de fraaie naam: ‘Fraai gebeeldhouwde stenen palen markeren provinciegrens’. Koos vertelt: ‘Onze voorouders hadden zich nooit zo erg druk gemaakt, waar precies de grens tussen de huidige provincies Noord Holland en Utrecht lag (toen nog Holland en Het Sticht genoemd). Het totale veengebied strekte zich uit over de beide provincies: in oude oorkonden werd het ook wel de Wilde Veenen of het Wilde Bosch genoemd. De Wilde Veenen hadden toch weinig waarde, maar nadat eenmaal de waarde van de turf was ontdekt, leefden de Graaf van Holland en de Bisschop van Utrecht in onmin met elkaar. Beiden deden een beroep op ‘het zwarte goud’, zoals de turf ook wel werd genoemd’. Er ontstonden eeuwenlange twisten over de grenslijn’.

Verleden
Historicus Anne Doedens worstelt in 1988 al in een artikel in St. Maerten (Maartensdijkse Historische Vereniging) onder de alleszeggende titel ‘Dorpen met geschiedenis in een gemeente zonder verleden’ met de ontstaansgeschiedenis van Hollandsche Rading. Een citaat daaruit luidt: ‘Zo was het huidige Hollandsche Rading betwist gebied in een van de grote ruzies van de Nederlandse middeleeuwen. De bewoners van de grensstreek kregen ruzie met elkaar, een twist die door graaf en bisschop werd overgenomen’. Op het Online Museum De Bilt vervolgt ook Doedens dit verhaal. ‘Toen in de veertiende eeuw hout schaarser was geworden en turf een belangrijke brandstof werd, kreeg ook het moerassige gebied ten noorden van Utrecht een grote economische betekenis. Het was echter een probleem, dat een deel van deze grond bestond uit grensgebied tussen Utrecht en Holland. 

Palen
De conflicten hierover werden in 1352 voorlopig bijgelegd. In 1356 lieten graaf Willem V van Holland en bisschop Jan van Arkel bij de Zuiderzee de eerste leo-paal of leeuwenpaal slaan. Die werd zo genoemd, omdat aan de Hollandse kant het wapen van Holland met de klimmende leeuw stond en aan de andere kant het wapen van het bisdom Utrecht met twee kruisen en twee leeuwen. Vanaf die eerste paal werd de grens verder aangegeven met andere leeuwenpalen. In 1730 werden opnieuw 22 palen met wapens geplaatst, nu in steen. Daarvan waren er in 1923 acht verdwenen. Daarom werden twee jaar later nieuwe palen geplaatst. De grenspalen werden meestal op de punten waar de grens van richting veranderde gezet. Het was wenselijk dat je vanuit een grenspaal de volgende paal kon zien’.

Kaartenmaker
Onlangs voegde Anne Doedens op het Onlinemuseum deze informatie toe: ‘Ook in de vroege zeventiende eeuw waren de grensproblemen tussen Holland - Gooiland - en het Sticht Utrecht nog niet voorbij. Weer werd, evenals een eeuw eerder, een kaart getekend om de juiste grens aan te geven. Men ziet daarop de grenzen (‘limieten’), de dorpen Westbroek en Maartensdijk, de Tolakkerweg en de Achterwetering (die doorloopt tot aan de grens met Gooiland). De maker, Lucas Jansz Sinck, die stierf in 1622 was een vermaarde Amsterdamse landmeter en cartograaf, die naam maakte met zijn kaarten van de Beemsterpolder. Hij was betrokken bij de aanleg van de derde uitleg van de Amsterdamse grachtengordel, met bouwwerkzaamheden aan de Prinsen- en Keizersgracht, de Jordaan en de Westelijke Eilanden in de stad aan de Amstel. De huidige Lucas Jansz. Sinckbrug in de hoofdstad (over de Keizersgracht, bij de Amstel) is naar hem vernoemd.

Grens
Er staan nog steeds zgn. leeuwenpalen o.a. langs de noordgrens van zowel Graaf Floris V-weg als de Vuursche Dreef; als zwijgende getuigen van een eeuwenlang meningsverschil over de vraag welke grond toebehoorde aan de graven van Holland en welke aan de bisschop van Utrecht. En verderop, naar het noorden en naar het zuiden, staan nog meer van die dooie dienders - aan de ene kant de leeuw van Holland uitgehakt, aan de andere kant de kruisen van de Stichtse bisschop. Ze vormen een kaarsrechte lijn, vanaf de oude Zuiderzeekust naar Utrecht.