De digitale kloof moet gedicht worden

‘Wist je dat 5% van de Nederlanders boven de 12 jaar oud nog nooit internet heeft gebruikt, 2,5 miljoen Nederlanders niet overweg kunnen met digitale apparaten en maar liefst 4 miljoen mensen moeite hebben om digitaal zaken te doen met de overheid, dus ook met jouw gemeente’?

Aldus een retorische vraag van de Alliantie Digitaal Samenleven; een Alliantie, die zichzelf voorstelt: ‘Digitale inclusie is een ingewikkelde opgave. Dat vraagt om de gezamenlijk inzet van meerdere partijen. Daarom bundelen de overheid, maatschappelijke organisaties, bedrijven en ervaringsdeskundigen hun krachten in de Alliantie om digitale inclusie te realiseren. Samen hebben we één doel: dat iedereen in de digitale samenleving mee kan (blijven) doen. 

Het gaat volgens de Alliantie niet alleen om ouderen, mensen met een beperking of laaggeletterden. Ook jongeren, werkenden en zelfs volksvertegenwoordigers kampen met digitale uitdagingen: ‘In Nederland is er sprake van een digitale kloof waarbij heel veel mensen niet meekomen in onze digitale samenleving. En dit zorgt voor grote problemen. De digitale kloof is groot en wordt alleen maar groter. Hoe kunnen we dit samen aanpakken? Door digitale inclusie onderdeel te maken van het lokale gemeentebeleid’. 

Digitale ongelijkheid gaat om veel meer dan enkel het bezit van een computer of internettoegang. Er is ook de kenniskloof: van algemene geletterdheid (een mail kunnen opstellen, informatie opzoeken), over het al dan niet kunnen werken met de computer, tot weten welke internetbron je al dan niet kunt vertrouwen. Digitale ongelijkheid leidt tot uitsluiting, waarbij mensen bepaalde rechten mislopen of gewoon missen omdat die via digitale weg moeten worden verworven. Ten slotte heeft de digitale kloof ook grote sociale gevolgen omdat steeds meer contacten met familie en vrienden via digitale weg verlopen. Het verhindert hen dus aan de samenleving te participeren.

Toch worden mensen verplicht om mee te zijn in deze digitale wereld. Maar de hulp om de juiste digitale weg te vinden, blijft uit. Zo wordt er verwacht dat we betalingen online uitvoeren. Niet iedereen kan die evolutie volgen. Nog steeds kiest 37 procent van de mensen ervoor om overheidsdocumenten, bijvoorbeeld een belastingaangifte, niet online in te vullen. 16 procent wil hulp bij het invullen van deze formulieren.

Het Commissariaat voor de Media heeft in 2022 een grootschalig onderzoek gedaan naar interesse in gemeentenieuws en gebruik en waardering van alle informatiebronnen, die lokaal nieuws en informatie ontsluiten. Niet eerder is het gebruik van lokale informatiebronnen voor alle online en offline geconsumeerde mediakanalen in deze omvang en representatief voor alle streken in Nederland in kaart gebracht. De lokale democratie in Nederland is gebaat bij goed geïnformeerde burgers. Anno 2022 leeft niet alleen de vraag of er voldoende lokale informatie is; in tijden van digitale transformatie met verschillende mediamenu’s van jong en oud is de vraag minstens even belangrijk hoe lokale informatie de burger nu en in toekomst bereikt. De afgelopen jaren zijn de zorgen gegroeid dat de onafhankelijke en pluriforme lokale nieuws- en informatievoorziening onder druk staat. De uitkomsten van dit onderzoek kunnen beleidsmakers helpen de discussie over lokale media en diens toekomst op basis van feiten te voeren:

Nederlanders zijn over het algemeen geïnteresseerd in lokaal nieuws. Hoe geïnteresseerder men is, hoe vaker men de berichtgeving volgt. De drie meest gebruikte informatiebronnen zijn huis-aan-huisbladen, regionale dagbladen en regionale publieke omroepen. 

Er is echter geen sprake van één lokaal nieuwsecosysteem voor alle gemeenten en regio’s. De verschillen tussen gemeenten zijn zeer groot, zowel in interesse en waardering als ook in gebruik van de diverse informatiebronnen. Dit heeft in grote mate met het beschikbare aanbod te maken.

Daarnaast zijn er grote verschillen tussen jong en oud en wel of geen migratieachtergrond te constateren. Ouderen hebben een voorkeur voor een gratis of betaalde papieren krant of een nieuwsbrief. De voorkeur van jongeren gaat uit naar digitale kanalen, met name sociale mediakanalen. De groep Nederlanders met een migratieachtergrond zijn in mindere mate geïnteresseerd in lokaal nieuws dan Nederlanders zonder migratieachtergrond.

In Nederland worden ongeveer 400 lokale huis-aan-huisbladen uitgegeven. Ruim 80% van de Nederlanders leest jaarlijks eenmaal of vaker zo’n blad, rond de 50% doet dat wekelijks. Oudere lezers domineren.

Journalistiek van buiten het gemeentelijke apparaat heeft als grootste voordeel boven communicatie vanuit de gemeente zelf, dat de inwoners de informatie als geloofwaardiger ervaren, wanneer de afzender onafhankelijk is. Toch zijn er in de praktijk wel de nodige hobbels om deze kwaliteit door de gemeente in te laten zetten.

De gemeente heeft als taak om de journalistiek te verankeren in de lokale samenleving en om deze te faciliteren, financieel en anderszins. Dat betekent niet dat er getornd kan worden aan de onafhankelijkheid.

Op pagina 32 van het rapport wordt bij vraag 2: ‘Wat is de invloed van de lokale journalistiek op de lokale democratie?’ geantwoord: ‘Een stevige, onafhankelijke, lokale journalistiek is de zuurstof die een florerende democratie nodig heeft. Sommigen achten de invloed van lokaal (nog) aanwezige media op het lokale democratisch proces klein. Maar hun aanwezigheid en invloed zijn (naar onze mening) wel degelijk noodzakelijk.

Henk van de Bunt