Ontdek de geschiedenis van De Tolakker

door Henk van de Bunt

Wie tijdens Open Monumentendag graag eens achter de deuren van een bijzonder monument kijkt, kan zaterdag 12 september terecht bij het voormalige gemeentehuis De Tolakker in Maartensdijk. Het Regionaal Archief Noordwest Utrecht is daar de hele dag aanwezig met verhalen, historisch archiefmateriaal en activiteiten voor jong en oud.

Op zaterdag 12 en zondag 13 september openen in het hele land monumenten en erfgoedinstellingen hun deuren. Ook het Regionaal Archief Noordwest Utrecht trekt eropuit. Op zaterdag is het archief aanwezig in de drie gemeenten binnen het werkgebied: De Bilt, De Ronde Venen en Stichtse Vecht. In De Bilt is gekozen voor een bijzondere locatie: het voormalige gemeentehuis De Tolakker aan de Tolakkerweg in Maartensdijk.

Van hofstede tot gemeentehuis

De geschiedenis van De Tolakker gaat eeuwen terug. Op de plaats van het huidige gebouw stond al in de 16e eeuw een hofstede met die naam. De ligging was strategisch, bij de kruising van de Oostveensevaart en de Maartensdijk, ongeveer waar nu de Dorpsweg en Tolakkerweg samenkomen. Op een kaart uit 1641 staat de hofstede al ingetekend. Later ontwikkelde De Tolakker zich tot een boerderij annex herberg. Reizigers konden er eten, drinken, overnachten en hun paarden verzorgen. In historische bronnen wordt de herberg in 1759 aangeduid als het ‘Rechthuys aan de Tol-Akker’. Of hier daadwerkelijk recht werd gesproken, is overigens niet met zekerheid vastgesteld.

1883: bestuur en herberg

Een belangrijk moment volgde in 1883. Het gemeentebestuur van Maartensdijk huurde toen het voorhuis. Eigenaar P. Meyer verbouwde het pand daarvoor. Er kwamen onder meer een secretarie, burgemeesterskamer, woning voor de gemeentesecretaris en op de eerste verdieping een raadzaal. Het achterhuis bleef gewoon als herberg in gebruik. Zo ontstond een bijzondere combinatie: aan de voorkant werd bestuurd, terwijl aan de achterkant reizigers terechtkonden voor een drankje, maaltijd of overnachting.

1907: gemeente wordt eigenaar

In 1907 kocht de gemeente Maartensdijk het voorhuis. Het gebouw werd daarna ingrijpend verbouwd. De kopgevels werden vernieuwd en voorzien van trapgevels met ramen. Een aardig detail uit de koopakte laat zien hoe anders het dagelijks leven er toen uitzag. De gemeente mocht na de aankoop nog drie maanden gebruikmaken van het privaat in de inrijstal van de voormalige eigenaresse.

1931: een nieuw gezicht

De meest ingrijpende verbouwing vond plaats in 1931, onder leiding van gemeentearchitect Ch.H. Quéré. Het pand werd grotendeels vernieuwd en uitgebreid, terwijl de bestaande kapconstructie behouden bleef. Naast het gemeentehuis verscheen een bodewoning. De architectuur werd bewust aangepast aan het historische karakter. Zo kwamen er onder meer trap- en klokgevels en werd een gevelsteen met Sint-Maarten aangebracht. Bijzonder zijn de glas-in-loodramen in het trappenhuis. Daarin zijn Sint-Maarten en de wapens van onder andere Oostveen, Maartensdijk en de provincie Utrecht te zien. Ook de kerk van Maartensdijk en het kerkje van Blauwkapel zijn afgebeeld.

1975: uitbreiding

In 1975 werd het gemeentehuis opnieuw verbouwd. Enkele jaren later volgde een ingrijpende uitbreiding toen in 1978 een architectenbureau opdracht kreeg voor een nieuwe vleugel achter het monumentale pand. Daarvoor werd de oude boerderij met schuur achter het gemeentehuis gesloopt. Achter het monumentale oude gebouw verscheen een nieuw kantoorgedeelte met een raadzaal en kantoren. De Tolakker bleef het bestuurlijke centrum van de voormalige gemeente Maartensdijk, die uit vier kernen bestond.

2001: einde van het gemeentehuis

Aan die functie kwam een einde bij de gemeentelijke herindeling van 1 januari 2001. Maartensdijk en De Bilt werden samengevoegd. De Tolakker verloor daarmee zijn functie als zelfstandig gemeentehuis en kreeg vervolgens een bestemming als kantoorruimte. Ook de Historische Vereniging Maartensdijk vond er onderdak. Inmiddels is De Tolakker een rijksmonument.

Het is niet zomaar een oud gemeentehuis, maar een gebouw dat eeuwen Maartensdijkse geschiedenis in zich draagt. Van reizigers die er hun paarden verzorgden tot bestuurders die er vergaderden: De Tolakker was steeds opnieuw een plek waar mensen samenkwamen.

Op zoek in het archief

Tijdens Open Monumentendag is het Regionaal Archief Noordwest Utrecht aanwezig met een interactieve informatiestand. Bezoekers kunnen kennismaken met de geschiedenis van hun eigen omgeving en ontdekken wat er allemaal in het archief te vinden is.

Benieuwd naar de geschiedenis van uw straat, woning of familie? Samen met medewerkers van het archief kunt u online zoeken naar bijvoorbeeld oude foto’s, bouwtekeningen en andere historische documenten. Ook kunt u zelf aan de slag. Wie wil weten hoe zijn of haar naam er in sierlijke zeventiende-eeuwse letters uitziet, kan die met behulp van een lichtbak zelf leren schrijven.

Gratis workshop

Wie graag de eigen familiegeschiedenis wil onderzoeken, kan deelnemen aan de gratis workshop ‘Stamboomonderzoek’. Deze begint om 14.00 uur. Deelnemers krijgen praktische handvatten om online en in Nederlandse archieven op zoek te gaan naar hun familieverleden. Misschien levert dat verrassende verhalen op uit de eigen familiegeschiedenis. Voor de workshop is het aantal plaatsen beperkt. Aanmelden is daarom aan te raden via regionaalarchiefnoordwestutrecht.nl