Op de bres voor de Jeneverbes

Een afvaardiging van Het Jeneverbesgilde uit Drenthe was 8 augustus op bezoek bij het Utrechts Landschap. Doel was het uitwisselen van kennis over de Jeneverbesstruiken.

De Jeneverbes is een inheemse boomsoort. Het is een zogenaamde pionier; de Jeneverbes vestigt zich als een van de eerste op een kale zandvlakte. Zodra de boom zich ontwikkelt, wordt het een toevluchtsoord voor konijnen, vogels en insecten. Om de struik heen volgen daarna andere soorten, zoals grove den en eik. Na verloop van tijd groeien de andere boomsoorten boven de Jeneverbes uit en komt deze steeds meer in de schaduw te staan. Daardoor verkommert de boom gaat hij uiteindelijk dood. 20 jaar terug deed Wim Knol van de Wageningen Universiteit een onderzoek naar de situatie van de Jeneverbessen door heel Nederland. De conclusie was dat het slecht ging met de Jeneverbes en dat deze dreigde te verdwijnen. Het leverde de Jeneverbes de status Beschermde Boomsoort op, iets wat daarvoor nog geen andere boomsoort ten deel was gevallen. 

Voor een groep liefhebbers was dit de reden om zich in te gaan zetten voor de Jeneverbessen in Drenthe. Gaandeweg ontstonden er lokale brigades, vrijwilligers die de Jeneverbessen actief gingen beheren. Er werd door de jaren heen veel ervaring opgedaan met o.a. het zogenaamde vrijzetten van de struiken. Dit is het weghalen van alle planten en bomen om de Jeneverbessen heen, met als einddoel terugkeer naar de beste condities om de Jeneverbesstruiken weer vitaal te krijgen. 

Op de Utrechtse Heuvelrug is in de afgelopen 20 jaar wel gewerkt aan verbetering van de vitaliteit van de Jeneverbessen maar onvoldoende. Het beheer moet feitelijk elk seizoen plaatsvinden want al heel snel groeit allerlei opslag weer boven de Jeneverbes uit. We hebben op de Utrechtse Heuvelrug dus wat tijd in te halen en daarom vroegen KNNV Zeist, IVN De Bilt en het Utrechts Landschap aan het Jeneverbesgilde Drenthe om hier eens een dag te komen kijken bij enkele locaties en advies te geven hoe het beheer intensiever kan leiden tot verbeteren van de vitaliteit. 

Na de kennismaking in Het Koetshuis van Beerschoten trok de groep het veld in, in de ochtend een locatie waar de Jeneverbessen talrijk zijn, maar nogal verspreid en gemiddeld in matige conditie. In de middag trok de groep naar een andere locatie, waar de Jeneverbesstruiken een betere vitaliteit hebben. Wat vooral komt doordat de struiken daar dicht bij elkaar staan, en vrijstaand op een zandstuifgebied, ze vormen dan een zogenaamd struweel. 

De Jeneverbes kent ook een sterke culturele historie. Zoals de legende van de Witte Wieven. Dat zit zo, wanneer in vroeger tijden mensen in de nacht door het Drentse landschap trokken en ontwaarden zij in de witte ochtendmist de Jeneverbes struwelen die door hun silhouetten leken op grote spookachtige wezens die de passanten schrik aanjaagde. Ook waren er diverse gebruiken zoals het maken van een boog van Jeneverbes takken bij de deur van een bruidspaar, of werd een tak van de Jeneverbes onder de fundering van een nieuw te bouwen huis gelegd uit bijgeloof. Vandaag de dag tref je In veel huishoudens tussen de specerijen wel een potje met gedroogde jeneverbessen aan, die vooral toepassing vinden in de stamppot (wel eerst de bessen kneuzen, dan komt het aroma beter vrij)

Zijn Nederlandse naam dankt de Juniperus Communis aan het gebruik van de bessen als aroma bij het stoken van Jenever. Elke 2 jaar oogsten de vrijwilligers van het Drentse Jeneverbesgilde bessen (tot wel 6 kilo, dat is veel want de besjes zijn erg klein) Heel zorgvuldig want de struiken moeten voldoende bessen overhouden voor voedsel van de vogels en voor verjonging. De geoogste bessen werden aangeboden aan de jeneverstokerij van Hooghoudt in Groningen. De Jeneverbesstruiken op de Utrechtse Heuvelrug dragen soms wel bessen. Als het gaat lukken om ook hier de vitaliteit van de struiken te verbeteren wordt het wellicht op termijn mogelijk beperkt bessen te oogsten en die te gebruiken voor het aroma van lokaal gestookte Utrechtse Jenever van lokaal geoogste bijzondere graansoorten. Een eeuwenoude drank geheel samengesteld met lokale ingrediënten.

Wie wil kennismaken met de Jeneverbes kan op 21 september deelnemen aan een excursie verzorgd door IVN De Bilt in het Panbos. Aanmelden via de website van IVN De Bilt.
(Peter Visee. Natuurgids IVN De Bilt)